Sukta 1.67
ऋषिपराशरः शाक्त्यः
देवताअग्निः
मन्त्र10
छन्दद्विपदा विराट्
वने॑षु जा॒युर्मर्ते॑षु मि॒त्रो वृ॑णी॒ते श्रु॒ष्टिं राजे॑वाजु॒र्यम् ॥
वने॑षु । जा॒युः । मर्ते॑षु । मि॒त्रः । वृ॒णी॒ते॒ । श्रु॒ष्टिम् । राजा॑ऽइव । अ॒जु॒र्यम् ॥
वनेष्विति द्वैपदं दशर्चमध्ययनतः पञ्चर्चं तृतीयं सूक्तं पराशरस्यार्षमाग्नेयम् । वनेष्वित्यनुक्रान्तं ॥ विनियोगो लैङ्गिकः ॥
“[1-2] Born in the woods, the friend of man, Agni protects his worshipper, as a rājā favours an able man; kind as a defender, prosperous as a performer of (good) works, may he, the invoker of the gods, the bearer of oblations, be propitious.”
VICTORIOUS in the wood, Friend among men, ever he claims obedience as a King.
Gracious like peace, blessing like mental power, Priest was he, offering-bearer, full of thought.
Victorious 1 in the forests, a friend among men, he demands obedience like a king, the undecaying one 2.
A conqueror amid the wood, an ally among mortals;
like a king he demands obedience without fail.
In Hölzern siegreich, – ein Freund der Menschen heischt stets Gehorsam – er wie ein König, Wie Friede heilvoll, – wie Kraft voll Segen, als treuer Priester – die Opfer fahrend.
In den Hölzern Sieger, unter Menschen der Freund, beansprucht er wie der König Gehorsam ohne nachzulassen
क्षेमो॒ न सा॒धुः क्रतु॒र्न भ॒द्रो भुव॑त्स्वा॒धीर्होता॑ हव्य॒वाट् ॥
क्षेमः॑ । न । सा॒धुः । क्रतुः॑ । न । भ॒द्रः । भुव॑त् । सु॒ऽआ॒धीः । होता॑ । ह॒व्य॒ऽवाट् ॥
वनेषु जायुः अरण्येषु जायमानः मर्तेषु मनुष्येषु मित्रः सखा सोऽयमग्निः श्रुष्टिम् । शु आशु अश्नुते कर्माणि व्याप्नोतीति श्रुष्टिर्यजमानः । क्षिप्रेण कर्मणामनुष्ठातेत्यर्थः। तथा च यास्कः-’ श्रुष्टीति क्षिप्रनामाशु अष्टीति' (निरु. ६.१२) । एवंभूतं यजमानं वृणीते संभजते । अनेन प्रत्तं हविः स्वीकृत्य रक्षतीति भावः । तत्र दृष्टान्तः । राजेव अजुर्यम् । अजुर्यं जरारहितं दृढाङ्गं सर्वकार्येषु शक्तमित्यर्थः। एवंभूतं पुरुषं यथा राजा वृणीते तद्वत् । क्षेमो न रक्षक इव साधुः साधयिता क्रतुर्न । क्रतुः कर्मणां कर्ता । स इव भद्रः भजनीयः कल्याणो वा होता देवानामाह्वाता हव्यवाट् हव्यवाहनो नाम देवानामग्निः । तथा चाम्नायते- 'त्रयो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानां कव्यवाहनः पितृणां सहरक्षा असुराणाम् । (तै. सं. २. ५.८.६) इति । एवंभूतोऽग्निः स्वाधीः शोभनकर्मा शोभनाध्यानः वा भुवत् भवतु ॥ जायुः । ‘ जि जये'।' कृवापाजि° ' इति उण् । अजुर्यम् । जॄष् वयोहानौ । भावे ण्यत् । वृद्धौ कृतायाम् आकारस्य व्यत्ययेन उकारः। जुर्यं जरा नास्त्यस्येति बहुव्रीहौ ‘नञ्सुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । भुवत् । भवतेर्लेटि अडागमः । ‘ बहुलं छन्दसि ' इति विकरणस्य लुक् । भूसुवास्तिङि' इति गुणप्रतिषेधः ॥
He, bearing in his hand all manly might, crouched in the cavern, struck the Gods with fear.
Men filled with understanding find him there, when they have sting prayers formed within their heart.
Like good peace, like fortunate wisdom, may he (Agni) be a kind Hotri, a carrier of offerings.
Like peace that brings prosperity, like good resolve;
he has become the very attentive Hotar who carries the oblations.
In Hölzern siegreich, – ein Freund der Menschen heischt stets Gehorsam – er wie ein König, Wie Friede heilvoll, – wie Kraft voll Segen, als treuer Priester – die Opfer fahrend.
Wie der Friede ersprießlich, gut wie ein Rat, wurde der Wohlmeinende der Opferpriester, der Opferfahrer.
हस्ते॒ दधा॑नो नृ॒म्णा विश्वा॒न्यमे॑ दे॒वान्धा॒द्गुहा॑ नि॒षीद॑न् ॥
हस्ते॑ । दधा॑नः । नृ॒म्णा । विश्वा॑नि । अमे॑ । दे॒वान् । धा॒त् । गुहा॑ । नि॒ऽसीद॑न् ॥
Sayana bhashya empty
“[3-4] Holding in his hand all (sacrificial) wealth, and hiding in the hollows (of the waters), he filled the gods with alarm; the leaders, (the gods), the upholders of acts, then recognize Agni when they have recited the prayers conceived in the heart.”
He, like the Unborn, holds the broad earth up; and with effective utterance fixed the sky.
O Agni, guard the spots which cattle love: thou, life of all, hast gone from lair to lair.
Having taken in his hand all manly powers, he has made the gods fear, when sitting down in his hiding-place.
Taking in his hand all manly powers,
sitting down in secret, he sets the gods in (the path of) his onslaught.
Die Kräfte alle – in Händen haltend, schreckt' er die Götter, – als er versteckt sass; Dort fanden Männer – ihn auf durch Andacht, die Sprüche singend, – die herzentsprossnen.
Da er alle Manneskräfte in der Hand hält, brachte er die Götter in Aufregung, als er sich im Versteck niederließ
वि॒दन्ती॒मत्र॒ नरो॑ धियं॒धा हृ॒दा यत्त॒ष्टान्मन्त्राँ॒ अशं॑सन् ॥
वि॒दन्ति॑ । ई॒म् । अत्र॑ । नरः॑ । धि॒य॒म्ऽधाः । हृ॒दा । यत् । त॒ष्टान् । मन्त्रा॑न् । अशं॑सन् ॥
विश्वानि सर्वाणि नृम्णा नृम्णानि हविर्लक्षणानि धनानि हस्ते स्वकीये बाहौ दधानः धारयन्नयमग्निः गुहा गुहायामप्सु मध्येऽश्वत्थादौ वा संवृतप्रदेशे निषीदन् निगूढो वर्तमानः सन् अमे भये देवान् धात अस्थापयत् । अग्नौ हविर्भिः सह पलायिते सति सर्वे देवा अभैषुरित्यर्थः । नरः नेतारः धियंधाः कर्मणां बुद्धीनां वा धारयितारो देवाः अत्र अस्मिन् काले ईम् एनमग्निं विदन्ति जानन्ति । यत् यदा हृदा हृदयावस्थितया बुद्ध्या तष्टान् निर्मितान् अग्निस्तुतिपरान् मन्त्रान् अशंसन् अस्तुवन् अवोचन्नित्यर्थः ॥ निषीदन् । सदिरप्रतेः' इति षत्वम् । विदन्ति । ‘ विद ज्ञाने ' । अदादित्वात् शपो लुक् । प्रत्ययस्वरः । धियंधाः । अतोऽनुपसर्गे कः' इति कः । ‘ तत्पुरुषे कृति बहुलम् ' इति बहुलवचनात् द्वितीयाया अपि अलुक् । तष्टान् । ‘ तक्षू त्वक्षू तनूकरणे' । निष्ठा । यस्य विभाषा' इति इट्प्रतिषेधः । ‘ स्कोः संयोगाद्योः० ' इति कलोपः ॥
Whoso hath known him dwelling in his lair, and hath approached the stream of holy Law,--
They who release him, paying sacred rites,--truly to such doth he announce great wealth.
There the thoughtful men find him, when they have recited the spells which they had fashioned in their heart.
The superior men, producing insights, find him here,
when they have recited mantras fashioned by the heart.
Die Kräfte alle – in Händen haltend, schreckt' er die Götter, – als er versteckt sass; Dort fanden Männer – ihn auf durch Andacht, die Sprüche singend, – die herzentsprossnen.
Dort finden ihn die sinnenden Männer, als sie die im Herzen geformten Seherworte aufsagten.
अ॒जो न क्षां दा॒धार॑ पृथि॒वीं त॒स्तम्भ॒ द्यां मन्त्रे॑भिः स॒त्यैः ॥
अ॒जः । न । क्षाम् । दा॒धार॑ । पृ॒थि॒वीम् । त॒स्तम्भ॑ । द्याम् । मन्त्रे॑भिः । स॒त्यैः ॥
Sayana bhashya empty
“[5-6] Like the unborn (sun) he sustains the earth and the firmament, and props up the heaven with true prayers; Agni, in whom is all sustenance, cherish the plural ces that are grateful to animals; repair (to the spots) where there is no pasturage.”
He who grows mightily in herbs, within each fruitful mother and each babe she bears,
Wise, life of all men, in the waters' home,--for him have sages built as 'twere a seat.
As the goat 1 (supports) the earth 2, thus he supports the earth 2; he upholds the sky by his efficacious spells.
Like Aja (Ekapad) he supports the broad earth;
he props up heaven with mantras that come true.
Als ew'ger trug er – die Erd' als Wohnsitz, durch wahre Sprüche – den Himmel stützend, Die lieben Stätten – der Heerden schütze, alllabend Agni – durchschreit die Schluchten.
Wie der Ungeborene befestigt er den Erdboden; er hat den Himmel mit wahrhaften Seherworten gestützt
प्रि॒या प॒दानि॑ प॒श्वो नि पा॑हि वि॒श्वायु॑रग्ने गु॒हा गुहं॑ गाः ॥
प्रि॒या । प॒दानि॑ । प॒श्वः । नि । पा॒हि॒ । वि॒श्वऽआ॑युः । अ॒ग्ने॒ । गु॒हा । गुह॑म् । गाः॒ ॥
अजो न । अजति गच्छतीत्यजः सूर्यः । यद्वा । न जायते इत्यजः । जन्मरहित इत्यर्थः। स इव। क्षा इति पृथिवीनाम। क्षां भूमिं दाधार अयमग्निः प्रकाशकत्वेन धारयति । पृथिवीत्यन्तरिक्षनाम। पृथिवीम् अन्तरिक्षं च धारयतीत्येव । द्यां द्युलोकं सत्यैः अवितथार्थैः मन्त्रेभिः मन्त्रैः तस्तम्भ स्तभ्नाति । यथाधो न पतति उपर्येव तिष्ठति तथा करोतीत्यर्थः । मन्त्रैर्दिवो धारणं तैत्तिरीये समाम्नातं- देवा वा आदित्यस्य सुवर्गस्य लोकस्य पराचोऽतिपादादबिभयुः । तं छन्दोभिरदृंहन्धृत्यै ( तै. ब्रा. १. २. ४. २ ) इति। यद्वा । सव्यैर्मन्त्रैः स्तूयमानोऽग्निर्याँ तस्तम्भेति । हे अग्ने विश्वायुः विश्वं सर्वमायुरन्नं यस्य स त्वं पश्वः पशोः प्रिया प्रियाणि पदानि शोभनतृणोदकोपेतानि स्थानानि नि पाहि नितरां पालय मा धाक्षीरित्यर्थः । तर्हि कुत्र निवसामीति चेत् तत्राह। गुहा गुहाया अपि गुहं गुहां गवां संचारायोग्यस्थानं गाः गच्छ तत्रैव निवसेत्यर्थः ॥ पश्वः । ‘ जसादिषु च्छन्दसि वावचनम् ' इति ‘घेर्ङिति ' इति गुणाभावे यणादेशः । ‘ उदात्तयणः० ' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । गुहा । ‘सुपां सुलुक्° ' इति पञ्चम्या आजादेशः । चित्त्वादन्तोदात्तत्वम् । गुहम् । व्यत्ययेन ह्रस्वत्वम् । गाः । छान्दसो लुङ् । ' इणो गा लुङि' इति गादेशः ॥
प्रि॒या प॒दानि॑ प॒श्वो नि पा॑हि वि॒श्वायु॑रग्ने गु॒हा गुहं॑ गाः ॥
Protect the dear 1 footsteps of the cattle 2. O Agni, thou who hast a full life, thou hast gone from covert to covert 3.
Protect the dear tracks of the livestock.
During your whole lifetime, Agni, you go from hiding place to
hiding place.
Als ew'ger trug er – die Erd' als Wohnsitz, durch wahre Sprüche – den Himmel stützend, Die lieben Stätten – der Heerden schütze, alllabend Agni – durchschreit die Schluchten.
Hüte die lieben Spuren des Viehs; allezeit gehst du, Agni, von Versteck zu Versteck.
य ईं॑ चि॒केत॒ गुहा॒ भव॑न्त॒मा यः स॒साद॒ धारा॑मृ॒तस्य॑ ॥
यः । ई॒म् । चि॒केत॑ । गुहा॑ । भव॑न्तम् । आ । यः । स॒साद॑ । धारा॑म् । ऋ॒तस्य॑ ॥
Sayana bhashya empty
“[7-8] He who knows Agni hidden in the hollows; he who approaches him as the maintainer of truth; those who, performing worship, repeat his praises, to them assuredly he promises affluence.”
य ईं॑ चि॒केत॒ गुहा॒ भव॑न्त॒मा यः स॒साद॒ धारा॑मृ॒तस्य॑ ॥
He who has seen him the hidden one, he who has got near to the stream of Rita 1.
He who perceives him gone into hiding,
and who has taken his seat at the stream of truth—
᳓
Wer ihn erblickte, – der im Versteck lag, wer auf den Strom sich – des Opfers setzte, Und die ihn lösen – der Bräuche wartend, für die hat Güter – er stets verkündet.
Wer ihn entdeckt hat, da er sich versteckt hielt, wer zum Strom der Wahrheit gelangt ist
वि ये चृ॒तन्त्यृ॒ता सप॑न्त॒ आदिद्वसू॑नि॒ प्र व॑वाचास्मै ॥
वि । ये । चृ॒तन्ति॑ । ऋ॒ता । सप॑न्तः । आत् । इत् । वसू॑नि । प्र । व॒वा॒च॒ । अ॒स्मै ॥
यः पुमान् ईम् एनं गुहा भवन्तं गुहायां सन्तमग्निं चिकेत जानाति । यः च ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा धारां धारयितारमेनमग्निम् आ ससाद आसीदति उपास्ते इत्यर्थः । ये च ऋता ऋतानि सत्यानि यज्ञान् वा सपन्तः समवयन्तः स्पृशन्तो वा पुरुषा एतमग्निं वि चृतन्ति अग्निमुद्दिश्य स्तुतीर्ग्रथ्नन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः । आदित् स्तुत्यनन्तरमेव अस्मै सर्वस्मै स्तोतृजनाय वसूनि धनानि प्र ववाच प्रकथयति ॥ चिकेत । ‘ कित ज्ञाने '। लिटि णलि लित्स्वरः । चृतन्ति । ‘चृती हिंसाग्रन्थनयोः' । तौदादिकः । लसार्वधातुकानुदात्तत्वे विकरणस्वरः शिष्यते । ववाच । लिटि ‘ब्रुवो वचिः । ‘ लिट्यभ्यासस्योभयेषाम् ' ( पा. सू. ६. १. १७ ) इति अभ्यासस्य संप्रसारणम् । ‘ संप्रसारणाच ' इति परपूर्वत्वस्य ' वा छन्दसि ' ( पा. सू. ६. १. १०६ ) इति विकल्पनात् यणादेशः ॥
वि ये चृ॒तन्त्यृ॒ता सप॑न्त॒ आदिद्वसू॑नि॒ प्र व॑वाचास्मै ॥
They who get him off, doing service to Rita, to him he then indicates riches.
Those who unbind (the fetters of deceit?), serving truths —
for him, because of this, he [=Agni] has proclaimed good things.
Wer ihn erblickte, – der im Versteck lag, wer auf den Strom sich – des Opfers setzte, Und die ihn lösen – der Bräuche wartend, für die hat Güter – er stets verkündet.
jeden der ihn entbindet, die Wahrheit pflegend,
वि यो वी॒रुत्सु॒ रोध॑न्महि॒त्वोत प्र॒जा उ॒त प्र॒सूष्व॒न्तः ॥
वि । यः । वी॒रुत्ऽसु॑ । रोध॑त् । म॒हि॒ऽत्वा । उ॒त । प्र॒ऽजाः । उ॒त । प्र॒ऽसूषु॑ । अ॒न्तरिति॑ ॥
Sayana bhashya empty
“[9-10] The wise, (first) honouring Agni, as they do a dwelling, worship him who implants their (peculiar) virtues in herbs, as progeny in their parents, and who, the source of knowledge and of all sustenance, (abides) in the domicile of the waters.”
वि यो वी॒रुत्सु॒ रोध॑न्महि॒त्वोत प्र॒जा उ॒त प्र॒सूष्व॒न्तः ॥
He who grows up with might within the plants, and within the children 1, and within the sprouting grass 2.
He who [=Agni]—along with his offspring—sprouts greatly
in the sprouts and within the fruitful (plants),
Der in den Pflanzen – mit Kraft emporwuchs, und in den Völkern – und in den Müttern; Der Wasser kundig – im Haus erquickend; ihm machten Weise – den Sitz ermessend.
Der in den Pflanzen mächtig wächst, sowohl das neugeborene Kind, als in den befruchteten Pflanzen
चित्ति॑र॒पां दमे॑ वि॒श्वायु॒: सद्मे॑व॒ धीरा॑: स॒म्माय॑ चक्रुः ॥
चित्तिः॑ । अ॒पाम् । दमे॑ । वि॒श्वऽआ॑युः । सद्म॑ऽइव । धीराः॑ । स॒म्ऽमाय॑ । च॒क्रुः॒ ॥
यः अग्निः वीरुत्सु ओषधीषु महित्वा यानि महत्त्वानि सन्ति तानि वि रोधत् विरुणद्धि विशेषेणावृणोति नावशेषयति। उत अपि च प्रजाः प्रकर्षेणोत्पन्नाः पुष्पफलादिलक्षणाः प्रसूषु उत्पादयित्रीषु मातृस्थानीयास्वोषधीषु अन्तः मध्ये विरुणद्धीत्येव। द्वितीयः उतशब्दः पादपूरणः । तथा चित्तिः चेतयिता ज्ञापयिता अपां दमे जलानां मध्यभूते गृहे विश्वायुः सर्वान्नो योऽग्निर्वर्तते इति शेषः । तमग्निं धीराः मेधाविनः संमाय संमाननं पूजनं कृत्वा । स्तुतिभिः स्तुत्वेत्यर्थः । चक्रुः कर्माणि कुर्वन्ति । तत्र दृष्टान्तः । सद्मेव । यथा सदनं गृहं प्रथमतः संपूज्य पश्चात्तत्र कर्माण्याचरन्ति तद्वत् ॥ वीरुत्सु । विपूर्वात् रोहतेः क्विप् । न्यङ्क्वादिषु वीरुध्' (पा. सू. ७. ३.५३. ग.) इति पठितत्वादुपसर्गस्य दीर्घो धकारश्चान्तादेशः । उक्तं च । वीरुध ओषधयो भवन्ति ' ( निरु. ६. ३ )। रोधत् ।' रुधिर् आवरणे'। लेटि अडागमः । ‘ इतश्च लोपः' इति इकारलोपः । संमाय । माङ् माने शब्दे च'। ‘ समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् ' ( पा. सू. ७. १. ३७)। ‘न ल्यपि ' ( पा. सू. ६. ४. ६९ ) इति ईत्वप्रतिषेधः ॥ ॥ ११ ॥
चित्ति॑र॒पां दमे॑ वि॒श्वायुः॒ सद्मे॑व॒ धीराः॑ स॒म्माय॑ चक्रुः ॥
The splendour [?] in the home of the waters 1, the full-lived. The sages made him as if building a seat.
(He is) the bright apparition in the house of the waters through his whole lifetime.
Like clever men an abode, the wise have made a seat (for him), having measured it out completely.
Der in den Pflanzen – mit Kraft emporwuchs, und in den Völkern – und in den Müttern; Der Wasser kundig – im Haus erquickend; ihm machten Weise – den Sitz ermessend.
der Geist der Wasser, lebenslänglich im Hause. Wie die Werkmeister ein Wohnhaus haben sie gleichmäßig ausmessend seinen Sitz bereitet.