Sukta 1.70
ऋषिपराशरः शाक्त्यः
देवताअग्निः
मन्त्र11
छन्दद्विपदा विराट्
व॒नेम॑ पू॒र्वीर॒र्यो म॑नी॒षा अ॒ग्निः सु॒शोको॒ विश्वा॑न्यश्याः ॥
व॒नेम॑ । पू॒र्वीः । अ॒र्यः । म॒नी॒षा । अ॒ग्निः । सु॒शोकः॑ । विश्वा॑नि । अ॒श्याः॒ ॥
वनेमेति द्वैपदमेकादशर्चमध्ययनतः षडृचं षष्ठं सूक्तम् । ऋष्याद्याः पूर्ववत् । अनुक्रान्तं च । वनेमैकादशेति ॥ विनियोगो लैङ्गिकः ॥
“[1-2] We solicit abundant (food) Agni, who is to be approached by meditation, and shines with pure light, pervades all holy rites, knowing well the acts that are to be addressed to the deities, and (those) which regulate) the birth of the human race.”
MAY we, the pious, win much food by prayer, may Agni with fair light pervade each act,--
He the observer of the heavenly laws of Gods, and of the race of mortal man.
May we, the poor 1, succeed in many (pious) thoughts 2. May Agni with his pure splendour attain everything.
Might we vanquish the many inspired thoughts of the stranger by our inspired thought;
might bright-blazing Agni attain all things (for us),
Viel Feinde mögen – mit List wir schlagen; schönleuchtend dringe – zu allem Agni; Er, der der Götter – Gesetze kennet, und die Geschlechter – des Menschenvolkes.
Wir wollen die vielen Gebete des Nebenbuhlers überbieten; Agni, der schönflammende, soll alles fertig bringen
आ दैव्या॑नि व्र॒ता चि॑कि॒त्वाना मानु॑षस्य॒ जन॑स्य॒ जन्म॑ ॥
आ । दैव्या॑नि । व्र॒ता । चि॒कि॒त्वान् । आ । मानु॑षस्य । जन॑स्य । जन्म॑ ॥
पूर्वीः प्रभूता इषोऽन्नानि वनेम संभजेमहि। अग्निस्तादृशान्यन्नानि ददात्वित्यर्थः। मनीषा मनीषया बुद्ध्या अर्यः गन्तव्यः प्राप्तव्यः । यद्वा। मनीषया अर्यः स्वामी । सुशोकः शोभनदीप्तिः । एवंभूतः अग्निः विश्वानि सर्वाणि कर्माणि अश्याः अश्नुते व्याप्नोति । किं कुर्वन् । दैव्यानि देवेषु भवानि व्रता व्रतानि कर्माणि चिकित्वान् आ समन्तात् जानन् । तथा मानुषस्य जनस्य मनुष्यजातस्य जन्म उत्पत्तिरूपं कर्म चिकित्वान् आभिमुख्येन जानन् । द्यावापृथिव्योः संबन्धीनि यानि कर्माणि तानि सर्वाण्यवगच्छन् । अवगत्य व्याप्नोतीत्यर्थः ॥ वनेम । ‘ वन षण संभक्तौ । शपि प्राप्ते व्यत्ययेन शः । अदुपदेशात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वे विकरणस्वरः शिष्यते । पूर्वीः । पुरुशब्दात् ‘वोतो गुणवचनात्' इति ङीष् । ' हलि च' इति दीर्घः । मनीषा। ईषाअक्षादित्वात्प्रकृतिभावः ( पा. सू. ६. १. १२७. २ ) । सुशोकः । ‘ शुच दीप्तौ । भावे घञ् । 'चजोः कु घिण्ण्यतोः । इति कुत्वम् । शोभनः शोको यस्य। ' आद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसि ' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । अश्याः । ‘ देवत्वा विश्वान्यश्याः ' ( ऋ. सं. १. ६९. ६ ) इतिवत् । चिकित्वान् । कित ज्ञाने । लिटः क्वसुः ॥ ।
He who is germ of waters, germ of woods, germ of all things that move not and that move,--
To him even in the rock and in the house: Immortal One, he cares for all mankind.
He who understands the divine laws and the birth of the human race.
Watching over all the divine commandments
and the races of the people descended from Manu.
Viel Feinde mögen – mit List wir schlagen; schönleuchtend dringe – zu allem Agni; Er, der der Götter – Gesetze kennet, und die Geschlechter – des Menschenvolkes.
der die göttlichen Gebote kennt und die Geschlechter des Menschenvolkes;
गर्भो॒ यो अ॒पां गर्भो॒ वना॑नां॒ गर्भ॑श्च स्था॒तां गर्भ॑श्च॒रथा॑म् ॥
गर्भः॑ । यः । अ॒पाम् । गर्भः॑ । वना॑नाम् । गर्भः॑ । च॒ । स्था॒ताम् । गर्भः॑ । च॒रथा॑म् ॥
Sayana bhashya empty
“[3-4] (They offer oblations) on the mountain, or in the mansion, to that Agni, who is within the waters within woods, and within all moveable and immoveable things, immortal and performing pious acts, like a benevolent (prince) among his people.”
Agni is Lord of riches for the man who serves him readily with sacred songs.
Protect these beings thou with careful thought, knowing the races both of Gods and men.
He who is the child of the waters, the child of the trees, the child of that which stands, and the child of that which moves.
He who is the embryo of the waters, the embryo of the woods,
and the embryo of the still, the embryo of the moving,
Der Spross der Wasser, – der Spross der Wälder, der Spross des stehnden, – der Spross des gehnden, Im Haus sein Ursprung – und im Gewölk auch; es sorgt der ew'ge – für alle Stämme.
Der der Keim der Gewässer, der Keim der Bäume, der Keim dessen, was steht und der Keim dessen, was geht
अद्रौ॑ चिदस्मा अ॒न्तर्दु॑रो॒णे वि॒शां न विश्वो॑ अ॒मृत॑: स्वा॒धीः ॥
अद्रौ॑ । चित् । अ॒स्मै॒ । अ॒न्तः । दु॒रो॒णे । वि॒शाम् । न । विश्वः॑ । अ॒मृतः॑ । सु॒ऽआ॒धीः ॥
यः अग्निः अपां गर्भः गर्भवदन्तर्वर्ती अपांनपात्संज्ञः । यश्च वनानाम् अरण्यानां गर्भः दावाग्निरूपेण तन्मध्ये वर्तते । यः च स्थातां स्थावराणां काष्ठादीनां गर्भः अन्तरवस्थाता । चरथां चरणवतां जङ्गमानां गर्भः जाठररूपेण देहमध्येऽवतिष्ठते । एवंभूताय अस्मै अग्नये दुरोणे दुस्तर्यगृहे अद्रौ चित् पर्वतेऽपि अन्तः मध्ये हविः प्रयच्छन्तीति शेषः । सोऽयम् अमृतः अमरणधर्माग्निः स्वाधीः शोभनकर्मयुक्तः शोभनाध्यानः वा अस्माकं भवत्विति शेषः। तत्र दृष्टान्तः । विश्वः निवेशयिता सुखेनावस्थापयिता राजा विशां न । प्रजानां यथा रक्षणरूपशोभनकर्मयुक्तो भवति तद्वत् ॥ स्थाताम् । तिष्ठतेः क्विपि छान्दसः तुक्। यद्वा । औणादिकः तुप्रत्ययः । आमि अन्त्यलोपश्छान्दसः । चरथाम् । शीङ्शपिरुगमि° ' ( उ. सू. ३. ३९३ ) इति विधीयमानः अथप्रत्ययो बहुलवचनात् चरेरपि द्रष्टव्यः । आगमानुशासनस्यानित्यत्वात् आमो नुडभावे सवर्णदीर्घः । विश्वः । ‘ विश प्रवेशने' । अस्मात् अन्तर्भावितण्यर्थात् “ अशिप्रुषि' इत्यादिना क्वन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् ॥
Whom many dawns and nights, unlike, make strong, whom, born in Law, all things that move and stand,--
He hath been won, Herald who sits in light, making effectual all our holy works.
Even in the rock (they have done homage [?]) to him, in his dwelling 1. (He is) like a protector [?] 2 of the clans, the immortal one, he who is of a good mind.
Even in the rock (as well as) within the house,
every immortal, like every (member) of the clans, is very attentive
to him.
Der Spross der Wasser, – der Spross der Wälder, der Spross des stehnden, – der Spross des gehnden, Im Haus sein Ursprung – und im Gewölk auch; es sorgt der ew'ge – für alle Stämme.
ihm ist´s selbst im Stein wie zu Hause; er ist wie der Clangenosse unter den Clanen, der wohlmeinende Unsterbliche.
स हि क्ष॒पावाँ॑ अ॒ग्नी र॑यी॒णां दाश॒द्यो अ॑स्मा॒ अर॑ सू॒क्तैः ॥
सः । हि । क्ष॒पाऽवा॑न् । अ॒ग्निः । र॒यी॒णाम् । दाश॑त् । यः । अ॒स्मै॒ । अर॑म् । सु॒ऽउ॒क्तैः ॥
Sayana bhashya empty
“[5-6] Agni, the lord of night, grants riches to the worshipper who adores him with sacred hymns. Agni, who are omniscient, and know the origin of gods and men, protect all these (beings dwelling) upon earth.”
Thou settest value on our cows and woods: all shall bring tribute to us to the light.
Men have served thee in many and sundry spots, parting, as 'twere, an aged father's wealth.
For he, Agni, (shows himself as) an earth-protecting (lord) of riches 1 to the man who satisfies him with well-spoken (prayers).
For Agni, the protector of riches on earth, does ritual service (for him [=the mortal])
who does ritual service for him [=Agni] fittingly with good hymns.
Denn Agni ist ja – des Guts Beschirmer für den, der gerne – ihm dient mit Liedern; Beschütz', o weiser, – du diese Wesen, den Stamm der Götter – und Menschen kennend.
Denn der Agni ist der Schirmherr der Reichtümer für den, der ihm mit schönen Worten pünktlich aufwartet
ए॒ता चि॑कित्वो॒ भूमा॒ नि पा॑हि दे॒वानां॒ जन्म॒ मर्ताँ॑श्च वि॒द्वान् ॥
ए॒ता । चि॒कि॒त्वः॒ । भूम॒ । नि । पा॒हि॒ । दे॒वाना॑म् । जन्म॑ । मर्ता॑न् । च॒ । वि॒द्वान् ॥
स हि अग्निः क्षपावान् । क्षपा इति रात्रिनाम। रात्रिमान् । ‘आग्नेयी वै रात्रिः' (तै. ब्रा. २. १. २.७ ) इति श्रुतेः । रात्रेरग्निसंबन्धोऽपि ‘अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा' (तै. आ. ४. १०. ५) इति हूयमानत्वात् । यद्वा। राक्षसादीनां क्षपणेन नाशनेन युक्तः। एवंभूतोऽग्निः स्तोत्रे यजमानाय रयीणां धनानि दाशत् दाशति प्रयच्छति । यः यजमानः अस्मै अग्नये सूक्तैः सुष्ठूक्तैर्यथाशास्त्रं प्रयुक्तैर्मन्त्रैः अरम् अलं पर्याप्तं स्तोत्रं करोति तस्मै इत्यर्थः । हे चिकित्वः । ‘ चिकित्वांश्चेतनावान' (निरु. २. ११) इति यास्कः। हे चेतनावन् सर्वज्ञाग्ने त्वं देवानाम् इन्द्रादीनां जन्म जन्मानि मर्तान् मनुष्यान च विद्वान् जानन् एता एतानि भूम भूम्युपलक्षितानि भूतजातानि नि पाहि नितरां पालय । यतस्त्वं देवमनुष्यादीन् सर्वान् जानासि अत एवमुच्यसे इत्यर्थः । रयीणाम् । क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति कर्मणः संप्रदानत्वात् चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । दाशत् । दाशृ दाने '। लेटि अडागमः । अरम् । ‘ वालमूल ' इत्यादिना लत्वविकल्पः । सूक्तैः । ‘ सूपमानात् क्तः' (पा. सू. ६. २. १४५) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । चिकित्वः । मतुवसो रुः° ' इति नकारस्य रुत्वम् । भूम।' सुपां सुलुक्' इति भुमिशब्दादुत्तरस्या द्वितीयाया डादेशः । पदकाले हस्वश्छान्दसः ॥
Like a brave archer, like one skilled and bold, a fierce avenger, so he shines in fight.
Protect, O knowing one, these beings, thou who knowest the birth of gods and men 1.
O watchful (Agni), protect these worlds,
since you know the races of gods and of mortals.
Denn Agni ist ja – des Guts Beschirmer für den, der gerne – ihm dient mit Liedern; Beschütz', o weiser, – du diese Wesen, den Stamm der Götter – und Menschen kennend.
Du, Kundiger, schütze diese Geschöpfe, der du die Geschlechter der Götter und Sterblichen kennst!
वर्धा॒न्यं पू॒र्वीः क्ष॒पो विरू॑पाः स्था॒तुश्च॒ रथ॑मृ॒तप्र॑वीतम् ॥
वर्धा॑न् । यम् । पू॒र्वीः । क्ष॒पः । विऽरू॑पाः । स्था॒तुः । च॒ । रथ॑म् । ऋ॒तऽप्र॑वीतम् ॥
Sayana bhashya empty
“[7-8] Agni, whom many variously-tinted (mornings) and nights increase, whom, invested with truth, all moveable and immoveable things augment, has been propitiated, and is kindly seated at the holy rite, as the invoker (of the gods), and rendering all (pious) acts (productive) of reward.”
वर्धा॒न्यं पू॒र्वीः क्ष॒पो विरू॑पाः स्था॒तुश्च॒ रथ॑मृ॒तप्र॑वीतम् ॥
He whom many nights (and dawns), in their different forms 1, may increase, whom that which moves 2 and that which stands (increases), the god penetrated by Rita.
Whom they will make grow through the many nights (and dawns) of differing forms—
the one conceived by truth (whom) the moving and the still (will
make grow),
Den vieler Nächte – Erscheinen nähre, den Sohn der Opfer, – was steht und wandert; Er thront im Glanze – gewählt zum Priester, der alle Werke – zum Ziele führet.
Den sie während der vielen ungleichen Nächte und Morgen großzogen, den zur rechten Zeit empfangenen Keim alles dessen, was geht und steht.
अरा॑धि॒ होता॒ स्व१॒॑र्निष॑त्तः कृ॒ण्वन्विश्वा॒न्यपां॑सि स॒त्या ॥
अरा॑धि । होता॑ । स्वः॑ । निऽस॑त्तः । कृ॒ण्वन् । विश्वा॑नि । अपां॑सि । स॒त्या ॥
पूर्वीः बह्व्य उषसः क्षपः निशाः च विरूपाः शुक्लकृष्णतया विविधरूपाः सत्यः यम् अग्निं वर्धान वर्धयन्ति । तथा स्थातुः स्थावरं वृक्षादिकं रथं रममाणं जङ्गमं मनुष्यादिकं च ऋतप्रवीतम् ऋतेनोदकेन सत्येन यज्ञेन वा प्रकर्षेण वेष्टितं यमग्निं वर्धयन्ति । सोऽग्निः स्वः सुष्ठु अरणीये देवयजने निषत्तः निषण्ण उपविष्टः सन् होता देवानामाह्वाता अराधि संसिद्धोऽभूत् । यद्वा । ऋत्विग्भिरराधि आराधित इत्यर्थः । किं कुर्वन् । विश्वानि सर्वाणि सत्या सत्सु यजमानेषु भवानि यद्वा सत्यफलानि अपांसि कर्माणि कृण्वन् कुर्वन् । वर्धान् । वृधेर्ण्यन्तात् लेटि आडागमः । छन्दस्युभयथा ' इति शप आर्धधातुकत्वात् णिलोपः । ‘ इतश्च लोपः० ' इति इकारलोपे संयोगान्तलोपः । ऋतप्रवीतम् । 'व्येञ् संवरणे । अस्मात् कर्मणि निष्ठा । ‘ वचिस्वपि° ' इत्यादिना संप्रसारणम् । कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य ग्रहणात् “ तृतीया कर्मणि ' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अराधि । 'राध साध संसिद्धौ ' । कर्तरि लुङि व्यत्ययेन च्लेः चिण् ॥
अरा॑धि॒ होता॒ स्व१॒॑र्निष॑त्तः कृ॒ण्वन्विश्वा॒न्यपां॑सि स॒त्या ॥
That Hotri who has sat down in the sun 1, has been successfully worshipped 2 (by the human sacrificers), he who truly accomplishes all his works.
He has been brought to success, installed as Hotar, as the sun,
performing all the tasks to be realized.
᳓
Den vieler Nächte – Erscheinen nähre, den Sohn der Opfer, – was steht und wandert; Er thront im Glanze – gewählt zum Priester, der alle Werke – zum Ziele führet.
Der Hotri ist jetzt zustande gekommen, als die Sonne eingesetzt, alle wahrhaften Werke verrichtend.
गोषु॒ प्रश॑स्तिं॒ वने॑षु धिषे॒ भर॑न्त॒ विश्वे॑ ब॒लिं स्व॑र्णः ॥
गोषु॑ । प्रऽश॑स्तिम् । वने॑षु । धिषे॑ । भर॑न्त । विश्वे॑ । ब॒लिम् । स्वः॑ । नः॒ ॥
Sayana bhashya empty
“[9-10] Agni, confer excellence upon our valued cattle, and may all men bring us acceptable tribute; offering in many laces sacrifices to you, men receive riches from you, as (sons) from an aged father.”
गोषु॒ प्रश॑स्तिं॒ वने॑षु धिषे॒ भर॑न्त॒ विश्वे॑ ब॒लिं स्व॑र्णः ॥
On the cows, on the trees thou hast conferred excellence. May all men bring us tribute in the sun 1.
You acquire a laud among the cows and the (fire)wood.
All bear tribute to (you), our sun.
Was herrlich, legst du – in Küh' und Bäume; sie bringen alle – Geschenk zum Heil uns; Dich ehren Männer – an vielen Orten, des greisen Vaters – Besitz vertheilend.
Du legst Wert auf die Kühe, auf die Hölzer. Alle bringen unserer Sonne den Tribut
वि त्वा॒ नर॑: पुरु॒त्रा स॑पर्यन्पि॒तुर्न जिव्रे॒र्वि वेदो॑ भरन्त ॥
वि । त्वा॒ । नरः॑ । पु॒रु॒ऽत्रा । स॒प॒र्य॒न् । पि॒तुः । न । जिव्रेः॑ । वि । वेदी॑ । भ॒र॒न्त॒ ॥
हे अग्ने त्वं वनेषु वननीयेषु संभजनीयेषु गोषु अस्मदीयेषु पशुषु प्रशस्तिं प्रशंसां धिषे दधिषे स्थापयसि । अस्माकं प्रशस्ता गवादिपशवो भवन्त्वित्यर्थः । विश्वे सर्वे जनाः नः अस्मभ्यं स्वः सुष्ठु अरणीयं बलिम् उपायनरूपं धनं भरन्त आहरन्तु । हे अग्ने त्वा त्वां नरः मनुष्याः पुरुत्रा बहुषु देवयजनदेशेषु वि सपर्यन् विविधं पूजयन्ति । पूजयित्वा च वेदः धनं वि भरन्त त्वत्तो विशेषेण हरन्ति गृह्णन्तीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । जिव्रेः जीर्णात् वृद्धात् पितुर्न पितुरिव । यथा पुत्रा वृद्धात् पितुः सकाशाद्धनं हरन्ति तद्वत् ॥ धिषे । छान्दसो वर्तमाने लिट् । द्विर्वचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यम् ' ( का. ६. १.८. १ ) इति द्विर्वचनाभावः । भरन्त । ‘ हृञ् हरणे ' । केवलोऽपि सोपसर्गार्थो द्रष्टव्यः । छन्दसो लङ्। 'हृग्रहोर्भः' इति भत्वम् । पुरुत्रा। देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्य°' इत्यादिना सप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः । जिव्रेः । जॄष् वयोहानौ' । ‘जॄशॄस्तॄजागृभ्यः क्विन्' (उ. सू. ४.४९४)। ‘ ऋत इद्धातोः' इति इत्वम् । ‘उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीति जिव्रिः किर्योर्गिर्योरित्येवमादिषु दीर्घो न भवति ' ( का. ८. २. ७८ ) इत्युक्तत्वात् ' हलि च ' इति दीर्घस्याभावः । रेफवकारयोर्विपर्ययः । उक्तं च- ‘ वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च ' ( का. ६. ३. १०९) इति । नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । वेद इति धननाम । विद्यते लभ्यते इति वेदः ॥ विद्लृ लाभे। '। कर्मणि असुन् ॥
वि त्वा॒ नरः॑ पुरु॒त्रा स॑पर्यन्पि॒तुर्न जिव्रे॒र्वि वेदो॑ भरन्त ॥
In many places men have worshipped thee. They have brought (thee) to different places 1 as sons (divide) the property of an aged father 2.
Men serve you separately in many places;
they bear (you) away separately as (sons bear away) the property of their aging father.
Was herrlich, legst du – in Küh' und Bäume; sie bringen alle – Geschenk zum Heil uns; Dich ehren Männer – an vielen Orten, des greisen Vaters – Besitz vertheilend.
Dich ehren die Männer vielerorts um die Wette; sie verteilen dich wie die Söhne das Besitztum des greisen Vaters.
सा॒धुर्न गृ॒ध्नुरस्ते॑व॒ शूरो॒ याते॑व भी॒मस्त्वे॒षः स॒मत्सु॑ ॥
सा॒धुः । न । गृ॒ध्नुः । अस्ता॑ऽइव । शूरः॑ । याता॑ऽइव । भी॒मः । त्वे॒षः । स॒मत्ऽसु॑ ॥
अयमग्निः साधुर्न साधक इव गृध्नुः गृहीता । यथा साधकः साध्यफलमाशु गृह्णाति तद्वदग्निरपि सर्वं स्वीकरोतीत्यर्थः । तथायमग्निः अस्तेव शूरः । यथा इषूणां क्षेप्ता धानुष्कः शत्रून् प्रेरयति तद्वदग्निरपि दहन् सर्वं प्राणिजातं प्रेरयति। तथा यातेव भीमः। याता यातयिता हिंसको भीमः सर्वेषां भयंकरो भवति । तद्वदग्निरपि दृष्टमात्रेण सर्वेषां भयमुत्पादयति । अत एवंविधोऽग्निः समत्सु संग्रामेषु त्वेषः दीप्तः सन् अस्माकं सहायो भवत्वित्यर्थः ॥ गृध्नुः । ‘गृधु अभिकाङ्क्षायाम् ' । ‘ त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः । शूरः । ‘शु गतौ । अन्तर्भावितण्यर्थात् अस्मात् ' शुषिचिमीनां दीर्घश्च' (उ. सू. २. १८३) इति क्रन् ॥ ॥१४॥
“(May Agni), who is like one who succeeds (in his undertakings), and acquires (what he wishes for), who is like a warrior casting a dart, and resembles a fearful adversary, who is brilliant in combats, (be to us a friend).”
सा॒धुर्न गृ॒ध्नुरस्ते॑व॒ शूरो॒ याते॑व भी॒मस्त्वे॒षः स॒मत्सु॑ ॥
1 (He is) like a greedy man 2 who goes straight (to his aim), like a mighty archer, like a fearful avenger [?] 3, impetuous in contests 4.
Avid like (a horse) heading to the goal, like a champion archer,
fearsome like a (chariot-)driver, dazzling in combats.
Wie ein rascher richtigtreffender, wie ein starker Schütze, wie ein furchtbarer Verfolger, ungestüm in Schlachten.
Begierig wie ein treffliches Roß, tapfer wie ein Schütze, furchtbar wie ein Reisiger, wutentbrannt in den Kämpfen.