नि काव्या॑ वे॒धस॒: शश्व॑तस्क॒र्हस्ते॒ दधा॑नो॒ नर्या॑ पु॒रूणि॑ । अ॒ग्निर्भु॑वद्रयि॒पती॑ रयी॒णां स॒त्रा च॑क्रा॒णो अ॒मृता॑नि॒ विश्वा॑ ॥

नि । काव्या॑ । वे॒धसः॑ । शश्व॑तः । कः॒ । हस्ते॑ । दधा॑नः । नर्या॑ । पु॒रूणि॑ । अ॒ग्निः । भु॒व॒त् । र॒यि॒ऽपतिः॑ । र॒यी॒णाम् । स॒त्रा । च॒क्रा॒णः । अ॒मृता॑नि । विश्वा॑ ॥

नि काव्येति दशर्चमष्टमं सूक्तं त्रैष्टुभम् आग्नेयं पराशरस्यार्षं +++(अनुक्रमणिकायां)+++ अनुक्रान्तं च ।

नि काव्येति ॥ प्रातर् अनुवाकाश्विन-शस्त्रयोर् उक्तो विनियोगः ॥

शश्वतः शाश्वतस्य नित्यस्य वेधसो विधातुर् ब्रह्मणः सम्बन्धीनि काव्या काव्यानि मन्त्र-रूपाणि स्तोत्राण्य् अयम् अग्निर् नि कः । नियमेन स्वात्माभिमुखं करोति।

किं कुर्वन् ? नर्या नृभ्यो हितानि नृषु साधूनि वा पुरूणि बहूनि धनानि हस्ते दधानो हस्ते धारयन् । ईदृग्-भूतम् अग्निम् अवलोक्य सर्वे जनाः स्तुवन्तीति भावः ।

स्तोतृभ्यो धनेष्व् अप्य् अग्नेर् धनं न क्षीयत इत्याह - अग्निर् इति ।

अयम् अग्नी रयीणां रयिपतिर् भुवत् । धनानां मध्ये यानि धनान्य् उत्कृष्टानि, तेषां स्वामी भवति ।

किं कुर्वन्? विश्वा विश्वानि सर्वाण्य् अमृतानि । हिरण्यनामैतत् । अमृतं हिरण्यम् । अथ ५-२८-११ । इति श्रुतेः । सर्वाणि हिरण्यानि स्तोतृभ्यः सत्रा सहैव चक्राणः कुर्वन् । युगपत् प्रयच्छन्न् इत्यर्थः ॥

कः । करोतेश्छान्दसो लुङ् । मन्त्रे घसेति च्लेर्लुक् । हल्ङ्याभ्य इति तकारलोपः । नर्या । नरशब्दाद्धितार्थे गवादिलक्षणो यत्प्रत्ययो द्रष्टव्यः (पा ५-१-२) यद्वा । तत्र साधुरिति यत् । चक्राणः । करोतेर्लटः शानच् । बहुलं छन्दसीति विकरणस्य श्लुः । नन्वेवं सत्यभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वं प्राप्नोति । एवम् । तर्हि लिटः कानजस्तु । तस्यार्धधातुकत्वेनाभ्यास्ताद्युदात्तत्वाभावे चित्स्वर एव शिष्यते ॥ १ ॥

अ॒स्मे व॒त्सं परि॒ षन्तं॒ न वि॑न्दन्नि॒च्छन्तो॒ विश्वे॑ अ॒मृता॒ अमू॑राः । श्र॒म॒युव॑: पद॒व्यो॑ धियं॒धास्त॒स्थुः प॒दे प॑र॒मे चार्व॒ग्नेः ॥

अ॒स्मे इति॑ । व॒त्सम् । परि॑ । सन्त॑म् । न । वि॒न्द॒न् । इ॒च्छन्तः॑ । विश्वे॑ । अ॒मृताः॑ । अमू॑राः । श्र॒म॒ऽयुवः॑ । प॒द॒व्यः॑ । धि॒य॒म्ऽधाः । त॒स्थुः । प॒दे । प॒र॒मे । चारु॑ । अ॒ग्नेः ॥

अस्मे अस्माकं वत्सं वत्सवद् अत्यन्तं प्रियम् । यद्वा । वत्सः पुत्रः पश्चाद् उत्पन्नत्वात् । तद्वद् अग्निर् अप्य् अस्याकं पुत्रः । तथा चाम्नायते - "ममैव सन् वह हव्यान्य् अग्ने । पुत्रः पित्रे लोककृज् जातवेदः ।" तै ब्रा ३-७-७-१० । इति ।

परि षन्तं परितः / सर्वत्र वर्तमानम् । देवेभ्यो निर्गत्याश्वत्थवेण्वादिषु निलीनं सन्तमित्यर्थः । एवंविधम् अग्निम् इच्छन्तो विश्वे ऽमृताः सर्वेऽमरण-धर्माणो देवा अमूरा अमूढा मरुतश् च।

न विन्दन् - तम् अग्निं नालभन्त । अलभमानाश् च ते श्रमयुवो हव्य-वाहनस्याभावेन हविषाम् अभावात् तज्जन्येन श्रमेण क्लेशेनैकीभूताः तस्याग्नेर् अन्वेषणाय पदव्यः पादैर् गच्छन्तः धियन्धा धियाम् अग्नेः शयनासन-स्थानादि-लक्षणानां कर्मणां धारयितारः । एवंविधा सन्तश् चारु चारुणि शोभनेऽग्नेः परम उत्तमेऽन्त्ये पदे । यत्र ह्य् अग्निर् निलीनो वर्तते तत्रेत्यर्थः । तस्मिन् पदे तस्थुः स्थितिवन्तः । बहुविधेन प्रयासेनाग्निं ददृशुरित्यर्थः ॥

परि षन्तम् । उपसर्गप्रादुर्भ्यामस्तिर्यच् परः (पा ८-३-८७) इति षत्वम् । श्रमयुवः । यु मिश्रणे । श्रमेण यूयन्त इति श्रमयुवः । क्विब्वचिप्रच्छीत्यादिना (उ २-५७) विधीयमानौ क्विब्दीर्घावस्मादपि धातोर्भवतः । तन्वादित्वादुवङ् । पदव्यः । वी गत्यादिषु । पादेन वियन्ति गच्छन्तीति पदव्यः । क्विप्चेति क्विप् । धियन्धाः । आतोऽनुपसर्गे क इति कः । तत्पुरुषे कृति बहुलमिति बहुलवचनाद्द्वितीयाया अप्यलुक् । तस्थुः । पादादित्वान्निघाताभावः । चारु । सुपां सुलुगिति सप्तम्या लुक् ॥ २ ॥

ति॒स्रो यद॑ग्ने श॒रद॒स्त्वामिच्छुचिं॑ घृ॒तेन॒ शुच॑यः सप॒र्यान् । नामा॑नि चिद्दधिरे य॒ज्ञिया॒न्यसू॑दयन्त त॒न्व१॒॑: सुजा॑ताः ॥

ति॒स्रः । यत् । अ॒ग्ने॒ । श॒रदः॑ । त्वाम् । इत् । शुचि॑म् । घृ॒तेन॑ । शुच॑यः । स॒प॒र्यान् । नामा॑नि । चि॒त् । द॒धि॒रे॒ । य॒ज्ञिया॑नि । असू॑दयन्त । त॒न्वः॑ । सुऽजा॑ताः ॥

शुचयः शोधयितारो दीप्ता वा मरुतो हे अग्ने शुचिं शुद्धं दीप्यमानं वा त्वाम् इद् देवेभ्यो निर्गतं त्वाम् एवोद्दिश्य तिस्रः शरदस् त्रीन् संवत्सरान् घृतेनाज्येन यद् यदा सपर्यान् पूजां कुर्युः तदानीं त्वमाविर् अभूः । तदनन्तरं ते मरुतस् त्वयानुगृहीताः ।

सन्तो यज्ञियानि यज्ञार्हाणि यज्ञे प्रयोक्तुं योग्यानि नामानि चित् नामान्यपि दधिरे अधारयन् । नामानि च तैत्तिरीयके समाम्नायन्ते - "ईदृक् चान्याद्यक् च तादृङ् च प्रतिदृङ् च मितश्च सम्मितश्च सभराः"- तै । सं ४-६-५-५ । इद्यादीनि । एतैश्चाग्नि-चयने मारुताः सप्त-कपाला हूयन्ते ।

नामानि धारयित्वा च सुजाताः पूर्वं रूपं परित्यज्य शोभनम् अमृतत्वं प्राप्ताः सन्तस् तन्वः स्वकीयानि शरीराण्य् असूदयन्त स्वर्गं प्रापितवन्तः ॥

तिस्रः शसि त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वे प्राप्तेऽचि र ऋत इति रेफादेशः । त्रिशब्दः फिषः । फि । १-१ । इत्यन्तोदात्तः । तिस्रादेशस्यापि स्थानिवद्भावेनान्तोदात्तत्व उदात्तयणो हल्पूर्वादिति शस उदात्तत्वम् ।

शरदः । शृ हिंसायाम् । शीर्यन्तेऽस्यामोषधय इति शरत्संवत्सरः । शृदृभसोऽदि (उ १-१२९) इत्यदिप्रत्ययः । उभयत्र कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे (पा २-३-५) इति द्वितीया ।

सपर्यान् । सपर पूजायाम् । कण्ड्वादिः । लेट्याडागमः । इतश् च लोप इतीकारलोपः ।

यज्ञियानि । यज्ञर्त्विग्भ्यां घखञावित्यर्हार्थे घप्रत्ययः ॥ ३ ॥

आ रोद॑सी बृह॒ती वेवि॑दाना॒: प्र रु॒द्रिया॑ जभ्रिरे य॒ज्ञिया॑सः । वि॒दन्मर्तो॑ ने॒मधि॑ता चिकि॒त्वान॒ग्निं प॒दे प॑र॒मे त॑स्थि॒वांस॑म् ॥

आ । रोद॑सी॒ इति॑ । बृ॒ह॒ती इति॑ । वेवि॑दानाः॑ । प्र । रु॒द्रिया॑ । ज॒भ्रि॒रे॒ । य॒ज्ञिया॑सः । वि॒दत् । मर्तः॑ । ने॒मऽधि॑ता । चि॒कि॒त्वान् । अ॒ग्निम् । प॒दे । प॒र॒मे । त॒स्थि॒ऽवांस॑म् ॥

- बृहती महत्यौ रोदसी द्यावापृथिव्यावा वेविदाना अत्यर्थं ज्ञापयन्तः । कुत्राग्निर्वर्तत इति परस्परं वदन्तो द्यावापृथिव्योर्मध्ये वर्तमाना इत्यर्थः ।

- यद्वा । महत्योर्द्यावापृथिर्व्योर् मध्य आ वेविदाना अग्निमुपलभमानाः ।

एवम्भूता यज्ञियासो यज्ञार्हा देवा रुद्रियाः ।

- रुद्रोऽग्निः । देवानामसुरैः सह युद्ध समये तैर् देवैः स्थापितं धनम् अपहृत्य गतवन्तम् अग्निं देवा आगत्याग्नि-सकाशाद् बलेन तद्धनम् अगृह्णन् । तदानीं सोऽग्निर् अरोदित् । तस्माद् रुद्र इत्याख्यायते ।

- तथा च तैत्तिरीयकम् । तद् अग्निर् न्यकामयत। तेनापाक्रामत्। तद् देवा विजित्यावरुरुत्समाना अन्वायन्। तदस्य सहसादित्सन्त। सोऽरोदीत्। यद् अरोदीत् तद् रुद्रस्य रुद्रत्वम् । तै । सम् । १-५-१-१ । इति ।

तस्य रुद्रस्यार्हाणि स्तोत्राणि प्र जभ्रिरे । प्रजह्रिरे । चक्रुर् इत्य् अर्थः ।

नेमधिता । नेमशब्दोऽर्धवचनः ।

- तथा च यास्कः । त्वो नेम इत्यर्धस्य (नि ३-२०) इति । सर्वेषां देवानाम् अर्धभागेन धीयते धार्यत इति नेमधित इन्द्रः । सर्वे देवा एकोऽर्धः । इन्द्र एक एवापरोऽर्ध इति यावत् ।

- तथा च तैत्तिरीयकम् । यत् सर्वेषाम् अर्धम् इन्द्रः। प्रति तस्माद् इन्द्रो देवतानां भूयिष्ठ-भाक्-तमः । तै सं ५-४-८-३ । इति ।

तेनेन्द्रेण सहितो मर्तो मरुद्गणः परम उत्तमे ऽत्ये पदे स्थाने ऽश्वत्थादौ तस्थिवांसं स्थितवन्तम् अग्निं चिकित्वाञ् जानन्न् इदत् । अलभत ॥

वेविदानाः । विदेर् ज्ञानार्थाल् लाभार्थाद् वा यङन्ताल्लटः शानच् । बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । छन्दस्य् उभयथेति शानच आर्धधातुकत्वाद् अतोलोप-यलोपौ । अभ्यस्तानाम् आदिर् इत्याद्य् उदात्तत्वम् ।

विदत् । विद्लृ लाभे । लुङिल्बदित्वात् च्लेरङादेशः ।

नेमधिता । दधातेः कर्मणि निष्ठा । सुधित वसुधित नेमधित (पा ७-४-४५) इति धिभावो निपात्यते । तृतीया कर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । सुपां सुलुगिति तृतीयाया अकारः ।

तस्थिवांसम् । तिष्ठतेर् लिटः क्वसुः । वस्वेकाजाद्घसाम् इतीडागमः ॥ ४ ॥

सं॒जा॒ना॒ना उप॑ सीदन्नभि॒ज्ञु पत्नी॑वन्तो नम॒स्यं॑ नमस्यन् । रि॒रि॒क्वांस॑स्त॒न्व॑: कृण्वत॒ स्वाः सखा॒ सख्यु॑र्नि॒मिषि॒ रक्ष॑माणाः ॥

स॒म्ऽजा॒ना॒नाः । उप॑ । सी॒द॒न् । अ॒भि॒ऽज्ञु । पत्नी॑ऽवन्तः । न॒म॒स्य॑म् । न॒म॒स्य॒न्निति॑ नमस्यन् । रि॒रि॒क्वांसः॑ । त॒न्वः॑ । कृ॒ण्व॒त॒ । स्वाः । सखा॑ । सख्युः॑ । नि॒ऽमिषि॑ । रक्ष॑माणाः ॥

घर्माभिष्टवे सञ्जानाना इत्येषा । अथोत्तरम् इति खण्डे सूत्रितम् - सञ्जानाना उप सीदन्नभिज्ञ्वादशभिर्विवस्वतः (आ ४-७) इति ॥

हे अग्ने त्वां सञ्जानानाः सम्यग् जानन्तो देवा उप सीदन् - उपसीदन्ति प्राप्नुवन्ति । उपसत्तिं कृत्वा च पत्नीवन्तः सपत्नीकाः सन्तो नमस्यं नमस्कारार्हम् अभिज्ञु अभिमुख्येनावस्थित-जानुयुक्तं त्वां नमस्यन् अपूजयन् ।

पूजयित्वा च सख्युर् मित्रस्य तव निमिषि दर्शने निमित्तभूते सति रक्षमाणास् त्वया परिरक्ष्यमाणाः सखा सखायो देवाः स्वास् तन्वः स्वकीयानि शरीराणि रिरिक्वांसो ऽनशनादिरूपेण दीक्षानियमेन रिक्तीकुर्वन्तः शोषयन्तः कृण्वत यागान् अकुर्वन् । "देवा वै यज्ञमतन्वत ।" ऐ ब्रा २-११ । इति श्रुतेः ॥

नमस्यन् । नमोवरिवश्चित्रङ इति पूजार्थे क्यच् । लङि बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपीत्यडभावः ।

रिरिक्वांसः । रिचिर् विरेचने । लिटः क्वसुः ।

निमिषि । मिष स्पर्धायां । अत्रोपसर्गवशाद् दर्शनार्थः । सम्पदादिलक्षणो भावे क्विप् ।

रक्षमाणाः । कर्मणि लटः शानच् । यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् ॥ ५ ॥

त्रिः स॒प्त यद्गुह्या॑नि॒ त्वे इत्प॒दावि॑द॒न्निहि॑ता य॒ज्ञिया॑सः । तेभी॑ रक्षन्ते अ॒मृतं॑ स॒जोषा॑: प॒शूञ्च॑ स्था॒तॄञ्च॒रथं॑ च पाहि ॥

त्रिः । स॒प्त । यत् । गुह्या॑नि । त्वे॒ इति॑ । इत् । प॒दा । अ॒वि॒द॒न् । निऽहि॑ताः । य॒ज्ञिया॑सः । तेभिः॑ । र॒क्ष॒न्ते॒ । अ॒मृत॑म् । स॒ऽजोषाः॑ । प॒शून् । च॒ । स्था॒तॄन् । च॒रथ॑म् । च॒ । पा॒हि॒ ॥

त्रिः सप्त एकविंशतिसङ्ख्याकानि गुह्यानि रहस्यानि वेदैक-समधि-गम्यानि यद् यानि पदा पदानि । पद्यते गम्यते स्वर्ग एभिरिति व्युत्पत्त्या पदशब्देनात्र यज्ञा उच्यन्ते । ते चैक-विंशति-सङ्ख्याकाः । औपासन-होम-वैश्वदेवादयः सप्त पाकयज्ञाः । अग्न्याधेय-दर्शपूर्णमासादयः सप्त हविर्यज्ञाः । अग्निष्टोमात्यग्निष्टोमादयः सप्त सोमयज्ञाः । एवम् एकविंशति सङ्ख्याकानि यज्ञलक्षणानि पदानि हे अग्ने त्वे इत् त्वय्य् एव निहिता स्थापितानि । तेषां सर्वेषां त्वत्-प्रधानत्वात् । न ह्य् अग्निम् अन्तरेण यागा अनुष्ठातुं शक्यन्ते ।

यज्ञियासो यज्ञार्हा अर्थित्व-सामर्थ्य-वैदुष्यादिभिर् अधिकार-हेतुभिर् युक्ताः । तथा चोक्तम् - "अर्थी समर्थो विद्वान् शास्त्रेणापर्युदस्तः कर्मण्य् अधिकारी"ति । एवंविध-लक्षणोपेता यजमानास् तानि पदान्य् अविदन् । अलभन्त । लब्ध्वा च तेभिर् यज्ञ-लक्षणैः पदैर् अमृतम् अमरणधर्माणं त्वां रक्षन्ते । पालयन्ति । यजन्तीत्यर्थः । सजोषास्तैर्यजमानैः समानप्रीतिस्त्वं पशून् गवाश्वादि-पशूंश् च स्थातॄन् व्रीह्यादि-स्थावराणि चरथं पशुव्यतिरिक्तम् अन्यद् यत् प्राणिजातम् अस्ति तच्छ पाहि । रक्ष । तेषु हि रक्षितेषु त्वदीया यागाः कर्तुं शक्यन्ते नान्यथा । अतस्त्वमेवमुच्यस इत्यर्थः ॥ यत् । सुपां सुलुगिति विभक्तेर्लुक् । गुह्यानि । गुहायां भवानि । भवे छन्दसीति यत् । यतोऽनाव इत्याद्युदात्तत्वम् । त्वे सुपां सुलुगिति सप्तम्याः शे आदेशः । अविदन् । विद्लृ लाभे । लुङि लृदित्त्वादङ् । पशून् स्थातृन् । उभयत्रोभयथर्क्षु (पा ८-३-८) इत्युभयथाभावान्नकारस्य रुत्वाभावः ॥ ६ ॥

वि॒द्वाँ अ॑ग्ने व॒युना॑नि क्षिती॒नां व्या॑नु॒षक्छु॒रुधो॑ जी॒वसे॑ धाः । अ॒न्त॒र्वि॒द्वाँ अध्व॑नो देव॒याना॒नत॑न्द्रो दू॒तो अ॑भवो हवि॒र्वाट् ॥

वि॒द्वान् । अ॒ग्ने॒ । व॒युना॑नि । क्षि॒ती॒नाम् । वि । आ॒नु॒षक् । शु॒रुधः॑ । जी॒वसे॑ । धाः॒ । अ॒न्तः॒ऽवि॒द्वान् । अध्व॑नः । दे॒व॒ऽयाना॑न् । अत॑न्द्रः । दू॒तः । अ॒भ॒वः॒ । ह॒विः॒ऽवाट् ॥

हे अग्ने वयुनानि - ज्ञान-नामैतत्। इह तु ज्ञातव्ये वर्तते ।

सर्वाणि ज्ञातव्यानि विद्वान् जानंस्त्वं क्षितीनां यजमान-लक्षणानां प्रजानां जीवसे जीवितुं शुरुधः क्षुद्-रूपस्य शोकस्य रोधयित्रीर् इषो ऽन्नान्य् आनुषक् अनुषक्तं सन्ततं यथा भवति तथा वि धाः - विधेहि - कुर्व् इत्य् अर्थः ।

एवं यजमानान् अन्न-समृद्धान् कृत्वा ऽनन्तरम् । हविर्वाट् - तैर् देवेभ्यः प्रत्तं+++(=दत्तं)+++ हविर् वहन् दूतो ऽभवः - देवानां दूतो भवसि ।

कीदृशस् त्वम्? अन्तर् विद्वान् द्यावापृथिव्योर् मध्ये जानन् ।

किं जानन्? अध्वनो मार्गान् ।

कीदृशान् ? देवयानान् । देवा यैर् मार्गैर् यान्ति गच्छन्ति ताञ् जानन्नित्यर्थः । अतन्द्रः पुनर्हविर्-वहनेऽप्यनलसः ॥

वयुनानि । अज गतिक्षेपणयोः । अजियमिशीङ् भ्यश्च (उ ३-६१) इति कर्मण्युनप्रत्ययः । अजेर्व्यघञपोः (पा २-४-५६) इति वीभावः ।

क्षितीनाम् । क्षियन्ति, निवसन्तीति क्षितयो मनुष्याः । क्तिच् क्तौ च सञ्ज्ञायामिति कर्तरि क्तिच् । अन्तोदात्ताद्ध्रस्वान्तात्क्षितिशब्दादुत्तरस्य नामो नामन्यतरस्यामित्युदात्तत्वम् ।

शुरुधः । शुचम् । रुन्धन्तीति शुरुधः । क्विप्चेति क्विप् । पूर्वपदस्यान्त्यलोपः । पृषोदरादित्वात् ॥ ७ ॥

स्वा॒ध्यो॑ दि॒व आ स॒प्त य॒ह्वी रा॒यो दुरो॒ व्यृ॑त॒ज्ञा अ॑जानन् । वि॒दद्गव्यं॑ स॒रमा॑ दृ॒ळ्हमू॒र्वं येना॒ नु कं॒ मानु॑षी॒ भोज॑ते॒ विट् ॥

स्वु॒ऽआध्यः॑ । दि॒वः । आ । स॒प्त । य॒ह्वीः । रा॒यः । दुरः॑ । वि । ऋ॒त॒ऽज्ञाः । अ॒जा॒न॒न् । वि॒दत् । गव्य॑म् । स॒रमा॑ । दृ॒ळ्हम् । ऊ॒र्वम् । येन॑ । नु । क॒म् । मानु॑षी । भोज॑ते । विट् ॥

स्वाध्यः शोभनकर्मयुक्ता यह्वीर् यह्वो महत्यः सप्त गङ्गाद्याः सप्त नद्यो दिवो द्युलोकादागत्य भूम्यां प्रवहन्तीति शेषः ।

हे अग्ने ईदृग्-विधा नद्यस् त्वया स्थापिताः । अग्नौ होमे सति हि तेन तृप्तः सूर्यो वृष्टिं करोति । तस्मिन्नर्थे स्मृतिः पूर्वमुदाहृता । अतो वृष्टि-द्वाराग्निर् एव नदीः करोतीत्य् उच्यते ।

तथा ऋतज्ञा ऋतं यज्ञं जानन्तो ऽङ्गिरसो रायो वल-नाम्नासुरेणापहृतस्य गोरूपस्य धनस्य दुरो द्वाराणि गमन-मार्गान् अजानन् । त्वया ज्ञानवन्तः ।

त्वत्-साध्येन यागेन प्रीत इन्द्रो गवाम् अन्वेषणाय सरमां नाम देवशुनीं प्रेषितवान् । सा च सरमा गवां स्थानम् अवगत्येन्द्रस्य न्यवेदयत् । इन्द्रश् च तान् अङ्गिरसो गाः प्रापयत् । अत एतत् सर्वं त्वम् एव कृतवान् ।

अङ्गिरोभ्यः सकाशाद् गव्यं गवि भवं दृळ्हं स्थूलं बहुलम् इत्यर्थः । एवंविधं पयोलक्षणम् ऊर्वम् अन्नं सरमा देवशुनी विदत् । अलभत । कम् इत्य् एतत् पादपूरणम् ।

येन नु येन हि गव्येन मानुषी विट् मनोः सम्बन्धिनी प्रजा भोजते इदानीं भुङ्क्ते । तद् गव्यम् अपि परम्परयाग्निर् एव करोति ॥

स्वाद्यः । सु-अङ्-पूर्वाद् धीशब्दाज् `जस्य् एर् अनेकाच` इति यणादेशः ।

यह्वीः । वा छन्दसीति पूर्व-सवर्ण-दीर्घत्वम् ।

गव्यम् । सर्वत्र गो-रजादि-प्रत्यय-प्रसङ्गे यद्वक्तव्यम् इति भावार्थे यत् ।

ऊर्वम् । उर्वी हिंसार्थः । ऊर्वति क्षुधं हिनस्तीत्य् ऊर्वम् अन्नम् । पचाद्यच् ।

भोजते । भुज पालनाभ्यवहारयोः । श्नमि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् ॥ ८ ॥

आ ये विश्वा॑ स्वप॒त्यानि॑ त॒स्थुः कृ॑ण्वा॒नासो॑ अमृत॒त्वाय॑ गा॒तुम् । म॒ह्ना म॒हद्भि॑: पृथि॒वी वि त॑स्थे मा॒ता पु॒त्रैरदि॑ति॒र्धाय॑से॒ वेः ॥

आ । ये । विश्वा॑ । सु॒ऽअ॒प॒त्यानि॑ । त॒स्थुः । कृ॒ण्वा॒नासः॑ । अ॒मृ॒त॒ऽत्वाय॑ । गा॒तुम् । म॒ह्ना । म॒हत्ऽभिः॑ । पृ॒थि॒वी । वि । त॒स्थे॒ । मा॒ता । पु॒त्रैः । अदि॑तिः । धाय॑से । वेः ॥

य आदित्या अमृतत्वायामरणत्वसिद्धये गातुं मार्गम् उपायं कृण्वानासः कुर्वाणाः सन्तो विश्वा विश्वानि सर्वाणि स्वपत्यानि शोभनान्य् अपतन-हेतुभूतानि चतुर्-दशरात्र--षट्-त्रिंशद्-रात्रादित्यानाम् अयनादीनि कर्माण्य् आ तस्थुः आस्थितवन्तः - कृतवन्त इत्यर्थः । तथा च तैत्तिरीयकम् - "आदित्या अकामयन्त सुवर्गं लोकमियामेतीति । त एतँ षट् त्रिंशद्रात्रमपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्तेति च ।" तै सं ७-४-६-१ । महद्भिर् अनुष्ठानेन महानुभावैस् तैः पुत्रैः सहिता माता जनयित्र्य् अदितिर् अदीना पृथिवी धायसे सर्वस्य जगतो धारणाय मह्ना स्वकीयेन महत्त्वेन वि तस्थे- विशेषेण तिष्ठति । हे अग्ने यतस् त्वं वेः आदित्यैर् अनुष्ठितेषु यागेषु चरुपुरोडाशादीनि हवींष्य् अभक्षयः, अत एतत् सर्वं जातमित्यर्थः ॥

कृण्वानासः । कृवि हिंसाकरणयोश्च । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । धिन्विकृण्व्योरच्चेत्युप्रत्ययः । तत्सन्नियोगेनाकारान्तादेशश्च । तस्यतो लोपे सति स्थानिवद्भावाद्गुणाभावः । शानचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वम् । अज्जसेरसुक् ।

मह्ना । महिम्नेत्यस्य । वर्णलोपश्छान्दसः ।

धायसे । वहिहाधाञ्भ्यश्छन्दसीति दधातेर्भावेऽसुन् । णिदित्यनुवृत्तेरातो युक् चिण्कृतोरिति युक् ।

वेः । वी गति-प्रजन-कान्त्य्-अशन-खादनेषु । लङि सिप्यदादित्वाच्छपो लुक् । बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपीत्यडभावः ।

धायस इत्यस्य वाक्यान्तर-गतत्वाद् अस्य निघाताभावः ॥ ९ ॥

अधि॒ श्रियं॒ नि द॑धु॒श्चारु॑मस्मिन्दि॒वो यद॒क्षी अ॒मृता॒ अकृ॑ण्वन् । अध॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वो॒ न सृ॒ष्टाः प्र नीची॑रग्ने॒ अरु॑षीरजानन् ॥

अधि॑ । श्रिय॑म् । नि । द॒धुः॒ । चारु॑म् । अ॒स्मि॒न् । दि॒वः । यत् । अ॒क्षी इति॑ । अ॒मृताः॑ । अकृ॑ण्वन् । अध॑ । क्ष॒र॒न्ति॒ । सिन्ध॑वः । न । सृ॒ष्टाः । प्र । नीचीः॑ । अ॒ग्ने॒ । अरु॑षीः । अ॒जा॒न॒न् ॥

अस्मिन्न् अग्नौ चारु शोभनां श्रियं परिस्तरण-परिषेचनादिरूपां यज्ञ सम्पदम् अधि नि दधुः - यजमाना स्थापितवन्तः ।

निधाय च यद् यदा ऽक्षी यज्ञस्याज्यभाग-लक्षणे चक्षुषी अकृण्वन् कुर्वन्ति । "चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ ।" तै सं २-६-२-१ । इति श्रुतेः ।

तदानीं दिवो द्युलोकाद् अमृता अमरणधर्माणो देवा यागसमयो जात इत्य् अवगम्यागच्छन्तीति शेषः । अधाज्यभागानन्तरं सृष्टा अग्नेर् उत्पन्नाः सिन्धवो न शीघ्रं गच्छन्त्यो नद्य इव नीचीर् नितरां सर्वासु दिक्षु गच्छन्तीर् अरुषीर् आरोचमानाः । यद्वा - निर्मलरूपाः ।

हे अग्ने एवम्भूतास् त्वदीया ज्वालाः क्षरन्ति - सञ्चलन्ति । सर्वासु दिक्षूद्गच्छन्तीत्यर्थः । आगता देवाश् च प्राजानन् । अस्माकं होमायेदृश्यो ज्वाला उत्पन्ना इति हृष्टाः सन्तः प्रकर्षेण जानन्ति ॥

अक्षी । परत्वान्नुमं बाधित्वा ई च द्विवचने (पा ७-१-७७) इत्यक्षिशब्दस्येकारान्तादेशः । स चोदात्तः । ईत्वे कृते सकृद्गतपरिभाषया । परि ४० । पुनर्नुम्नभवति । सवर्णदीर्घः ।

नीचीः । निपूर्वादञ्चतेर्ऋत्विगित्यादिना क्विन् । अनिदितामिति नलोपः । अञ्चतेश्चोपसङ्ख्यानमिति ङीप् । अच इत्यकारलोपे चाविति दीर्घत्वम् । न्यधी च (पा ६-२-५३) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । अरुषी । अरुषमिति रूपनाम । ऋहनिभ्यामुषजित्यर्तेरुषच् । छन्दसीवनिपाविति मत्वर्थीय ईकारः ॥ १० ॥