Sukta 10.146
ऋषिदेवमुनिरैरम्मदः
देवताअरण्यानी
मन्त्र6
छन्दअनुष्टुप्
अर॑ण्या॒न्यर॑ण्यान्य॒सौ या प्रेव॒ नश्य॑सि । क॒था ग्रामं॒ न पृ॑च्छसि॒ न त्वा॒ भीरि॑व विन्दती३ँ ॥
अर॑ण्यानि । अर॑ण्यान्यि । अ॒सौ । या । प्रऽइ॑व । नश्य॑सि । क॒था । ग्राम॑म् । न । पृ॒च्छ॒सि॒ । न । त्वा॒ । भीःऽइ॑व । वि॒न्द॒तीँ॒३ँ ॥
हे अरण्यानि । अरण्यस्य पालयित्री काचिदधिदेवतारण्यानीति नैरुक्ताः । वैयाकरणास्तु ‘ हिमारण्ययोर्महत्त्वे ' ( पा. सू. ४. १. ४९. १ ) इत्यरण्यस्य महत्त्वे ङीषं स्मरन्ति । अरण्याधिदेवते अरण्यानि कान्ताराणि प्रति या असौ त्वं प्रेव नश्यसि । इवः संप्रत्यर्थे । नशतिः प्राप्तिकर्मा । अत्र व्यत्ययेन इयन् । संप्रति रक्षणाय प्राप्नोषि । यद्वा निजने देशे वर्तमानत्वान्नष्टेव प्रतीयसे । सा त्वं कथा कथं ग्रामं न पृच्छसि । निर्जनेऽरण्ये कथं रमसे । नूनं त्वा त्वां भीः भयं न विन्दति न लभते किम् । वितर्के प्लुतः । इवः संप्रत्यर्थे परिभयार्थे वा । अत्र निरुक्तम् -- ‘ अरण्यान्यरण्यस्य पत्न्यरण्यमपार्णं भवति ग्रामादरमणं भवतीति वा । अरण्यानीत्येनामामन्त्रयते । यासावरण्यानि वनानि पराचीव नश्यसि कथं ग्रामं न पृच्छसि न त्वा भीर्विन्दतीवेतीवः परिभयार्थे वा ' (निरु. ९. २९-३०) इति ॥
GODDESS of wild and forest who seemest to vanish from the sight.
How is it that thou seekest not the village? Art thou not afraid?
O forest nymph, O forest nymph, Thou seemest to have lost thy way: Why dost not for the village ask? Has fear, perchance, now entered thee ?
O Lady of the Wilderness, Lady of the Wilderness, you there, who seem to be lost just ahead.
How is that you don’t ask for the village? Does fear not find you at all?
O Waldesfrau, o Waldesfrau, es scheint, dass du dich ganz verirrst; Was frägst du nach dem Dorfe nicht? hat etwa Furcht beschlichen dich?
Frau des Waldes, Frau des Waldes! Heda, die du fast verschwunden bist! Wie kommt es, daß du nicht nach dem Dorfe fragst? Überfällt´s dich nie wie Furcht?
Араньяни, Араньяни,
Та, что как будто исчезает:
Как же ты не спросишь про деревню?
Не нападает ли на тебя что-то похожее на страх?
वृ॒षा॒र॒वाय॒ वद॑ते॒ यदु॒पाव॑ति चिच्चि॒कः । आ॒घा॒टिभि॑रिव धा॒वय॑न्नरण्या॒निर्म॑हीयते ॥
वृ॒षा॒ऽर॒वाय॑ । वद॑ते । यत् । उ॒प॒ऽअव॑ति । चि॒च्चि॒कः । आ॒घा॒टिभिः॑ऽइव । धा॒वय॑न् । अ॒र॒ण्या॒निः । म॒ही॒य॒ते॒ ॥
वृषारवाय। वृषा सेचनसमर्थो रवः शब्दो यस्य सूक्ष्मजन्तुविशेषस्य झिल्ल्याख्यस्य स तथोक्तः । कटुकशब्दवानित्यर्थः । तस्मै वृषारवाख्याय वदते चीचीशब्दं कुर्वते चिच्चिकः चीचीशब्दं कुर्वन्नन्यो जन्तुः यत् यदा उपावति वृषारवोक्तस्य शब्दस्य प्रत्युत्तररूपेण चीचीशब्दकरणेनोपगच्छति । उपेत्य पालयति वा । तत्र दृष्टान्तः। आघाटिभिरिव । अघाटयो घाटलिकाः काण्डवीणाः। ताभिः धावयन् निषादादिसप्तस्वराणि शोधयन् गायक इव । तदा अरण्यानिः सा अरण्यानी महीयते पूज्यते ॥ ‘इन्द्रवरुण' (पा. सू. ४. १. ४९) इत्यादिना ङीष् । तत्संनियोगेनानुगागमः । छान्दसो ह्रस्वः । अत एव हल्यङ्यादिसुलोपाभावः ॥
“When the ciccika replies to the crying vṛṣārava, Araṇyāni is exalted, resonant, as with cymbalṣ”
What time the grasshopper replies and swells the shrill cicala's voice,
Seeming to sound with tinkling bells, the Lady of the Wood exults.
When to the owl's loud-sounding hoot The parrot makes an answering cry, And hops, as to the cymbal's clash, Then Araṇyānī heaves with joy.
When the ciccika (bird?/bug?) helps out the bull-roarer [=frog? bird?] as it speaks,
the Lady of the Wilderness displays her greatness like (a king?) who
hurtles along amid the clash of cymbals.
Wenn auf des Uhu's lauten Ruf der Papagei die Antwort gibt, Und hüpft wie nach der Cymbeln Takt, dann freut die Frau des Waldes sich.
Wann die Zirpe die singende Grille begleitet, fühlt sich die Frau des Waldes geehrt wie einer der unter Zimbelklängen ausfährt.
Когда стрекочущему сверчку
Вторит цикада,
Араньяни величается,
Как тот, кто выезжает под звуки цимбал.
उ॒त गाव॑ इवादन्त्यु॒त वेश्मे॑व दृश्यते । उ॒तो अ॑रण्या॒निः सा॒यं श॑क॒टीरि॑व सर्जति ॥
उ॒त । गावः॑ऽइव । अ॒द॒न्ति॒ । उ॒त । वेश्म॑ऽइव दृ॒श्य॒ते॒ । उ॒तो इति॑ । अ॒र॒ण्या॒निः । सा॒यम् । श॒क॒टीःऽइ॑व । स॒र्ज॒ति॒ ॥
उत अपि च गावइव गवयाद्या मृगा अस्यामरण्यान्याम् अदन्ति तृणादिकं भक्षयन्ति । उत अपि च लतागुल्मादिकं वेश्मेव गृहमिव दृश्यते। उतो अपि च अरण्यानिः इयमरण्यानी सायं सायंकाले। इवः संप्रत्यर्थे । संप्रति शकटीः शकटान् दार्वाद्याहरणायागतान् सर्जति विसर्जयति । यद्वा । शकटीः सर्जतीव दृश्यते । अहनि महदरण्यं शकटीभिः प्राप्य सर्वे जना अपेक्षितं काष्ठादिकं शकटीष्वध्यारोप्य सायंकाले तस्मान्निर्गच्छन्ति । तदभिप्रायेणेदं वचनम् ॥
“It is as if cows are grazing, and it looks like a dwelling, and Aranyāni at eventide, indeed, dismissedthe carts.”
And, yonder, cattle seem to graze, what seems a dwelling-place appears:
Or else at eve the Lady of the Forest seems to free the wains.
Sounds as of cows that graze are heard, A dwelling house appears to loom, And Araṇyānī, forest nymph, Creaks like a cart at eventide.
And it’s as if cows are eating and as if a settlement is seen,
and the Lady of the Wilderness at evening—it’s as if there’s a cart
creaking.
Da klingt's als frässen Kühe Gras, und Häuser glaubt man dort zu sehn; Und wie ein Wagen knarrt auch wohl zur Abendzeit die Waldesfrau.
Und es ist, als ob Kühe fressen, und man glaubt ein Haus zu sehen, und die Frau des Waldes knarrt abends wie ein Lastwagen.
И как будто жуют коровы,
И как будто дом покажется,
И Араньями под вечер
Скрипнет, словно телега.
गाम॒ङ्गैष आ ह्व॑यति॒ दार्व॒ङ्गैषो अपा॑वधीत् । वस॑न्नरण्या॒न्यां सा॒यमक्रु॑क्ष॒दिति॑ मन्यते ॥
गाम् । अ॒ङ्ग । ए॒षः । आ । ह्व॒य॒ति॒ । दारु॑ । अ॒ङ्ग । ए॒षः । अप॑ । अ॒व॒धी॒त् । वस॑न् । अ॒र॒ण्या॒न्याम् । सा॒यम् । अक्रु॑क्षत् । इति॑ । म॒न्य॒ते॒ ॥
अङ्ग हे अरण्यानि एषः त्वदधिष्ठिते महारण्ये संप्रति वर्तमानः गाम् आ ह्वयति । एषः चान्यः दारु काष्ठम् अपावधीत् अपहन्ति । तथा सायं सायंकाले रात्रौ अरण्यान्यां महारण्ये निवसन मनुष्यो नानाविधं पक्षिमृगादिशब्दं शृण्वन् अक्रुक्षत् कश्चित्तस्करादिराक्रोशति इति भीतः सन् मन्यते बुध्यते ॥
“This man calls his cow, another cuts down the timber; tarrying in the forest eventide, one thinks thereis a cry.”
Here one is calling to his cow, another there hath felled a tree:
At eve the dweller in the wood fancies that somebody hath screamed.
Here some one calls his cow to him, Another there is felling wood: Who in the forest bides at eve Thinks to himself,"I heard a cry."
Surely it’s someone calling his cow; surely another has been
splitting wood.
But staying by the Lady of the Wilderness at evening, one imagines
“(Something) has shrieked!”
Dort ruft wol einer seine Kuh, dort hat wol einer Holz gefällt, Jetzt schrie es laut, so meint wol der, der Abends in der Wildniss weilt,
Da ruft wahrhaftig einer seine Kuh, da hat wahrhaftig einer Holz gefällt. Wer des Abends im Walde weilt, meint, es habe einer um Hilfe geschrieen.
Вот кто-то кличет корову,
Вот кто-то дров нарубил:
Тому, кто под вечер остался у Араньяни,
Чудится: (кто-то) закричал.
न वा अ॑रण्या॒निर्ह॑न्त्य॒न्यश्चेन्नाभि॒गच्छ॑ति । स्वा॒दोः फल॑स्य ज॒ग्ध्वाय॑ यथा॒कामं॒ नि प॑द्यते ॥
न । वै । अ॒र॒ण्या॒निः । ह॒न्ति॒ । अ॒न्यः । च॒ । इत् । न । अ॒भि॒ऽगच्छ॑ति । स्वा॒दोः । फल॑स्य । ज॒ग्ध्वाय॑ । य॒था॒ऽकाम॑म् । नि । प॒द्य॒ते॒ ॥
न वै न खलु अरण्यानिः अरण्यानी हन्ति तत्र निवसन्तं हिनस्ति । यदि अन्यः व्याघ्रचौरादिः नाभिगच्छति । तर्हि स्वादोः रसवत आम्रादेः फलस्य । द्वितीयार्थे षष्ठी। फलं जग्ध्वाय भक्षयित्वा तत्र निवसन् पुरुषः यथाकामं यथेच्छं नि पद्यते निगच्छति वर्तते ॥ क्त्वाप्रत्यये ‘अदोजग्धिर्ल्यप्ति किति ' ( पा. सू. २. ४. ३६ ) इति जग्ध्यादेशः । ‘ क्त्वो यक् ' ( पा. सू. ७. १. ४७ ) इति यक् ॥
“But Araṇyāni injures no one unless some other assail him; feeding upon the sweet fruit, hepenetrates at will.”
The Goddess never slays, unless some murderous enemy approach.
Man eats of savoury fruit and then takes, even as he wills, his rest.
Never does Araṇyānī hurt, Unless one goes too near to her; When she has eaten of sweet fruit. At her own will she goes to rest.
In truth, the Lady of the Wilderness does no slaughter, if someone else does not attack.
Having eaten sweet fruit, one settles down at pleasure.
Die Waldesfrau verletzet nie, wenn nicht ein andrer sie beschleicht; Wenn sie von süsser Frucht gezehrt, geht sie zur Ruh, wie ihr's beliebt.
Die Frau des Waldes tötet ja nicht, wenn nicht ein anderer nahe kommt. Man ißt süße Frucht und legt sich nach Wunsch nieder.
Араньяни и правда не убивает,
Если другой (кто) не подойдет.
Вкусив сладкого плода,
Укладывается куда угодно.
आञ्ज॑नगन्धिं सुर॒भिं ब॑ह्व॒न्नामकृ॑षीवलाम् । प्राहं मृ॒गाणां॑ मा॒तर॑मरण्या॒निम॑शंसिषम् ॥
आञ्ज॑नऽगन्धिम् । सु॒र॒भिम् । ब॒हु॒ऽअ॒न्नाम् । अकृ॑षिऽवलाम् । प्र । अ॒हम् । मृ॒गाणा॑म् । मा॒तर॑म् । अ॒र॒ण्या॒निम् । अ॒शं॒सि॒ष॒म् ॥
आञ्जनगन्धिम् । अञ्जनस्येदमाञ्जनं कस्तूर्यादि । तस्य गन्ध इव गन्धो यस्यास्तादृशी । उपमानाच्च ' (पा. सू. ५. ४. १३७) इति गन्धस्येदन्तादेशः । अत एव सुरभिं सौरभ्योपेतां बह्वन्नां बहुभिरन्नैरदनीयैः फलमूलादिभिरुपेताम् अकृषीवलाम् । कृषिरेषामस्तीति कृषीवलाः कर्षकाः । ‘ रजःकृषि° (पा. सू. ५.२.११२ ) इत्यादिना वलच् ।' वले ' (पा. सू. ६.३.११८ ) इति दीर्घः । तैर्वियुक्तां तादृशीं मृगाणां मातरं जनयित्रीम् अरण्यानिम् अरण्यानीम् अहं प्र अशंसिषम् उक्तेन प्रकारेण स्तुतवानस्मि ॥ ॥ ४ ॥
“I praise the musk-scented, fragrant, fertile, uncultivated Araṇyāni, the mother of wild animals.”
Now have I praised the Forest Queen, sweet-scented, redolent of balm,
The Mother of all sylvan things, who tills not but hath stores of food.
Sweet-scented, redolent of balm, Replete with food, though tilling not, Mother of beasts, the forest nymph, Her I have magnified with praise.
Fragrant with ointments, sweet-smelling, providing much food though she does no plowing,
the Mother of wild beasts, the Lady of the Wilderness have
I proclaimed.
Gerühmt hab' ich die Waldesfrau, sie, die des Wildes Mutter ist, Von Salben duftend und Gewürz, an Speisen reich auch ohne Pflug.
Nach Salbe riechend, duftig, speisereich auch ohne Pflügen: diese Mutter des Wildes, die Frau des Waldes habe ich jetzt gepriesen.
Распространяющую запах благовонной мази, благоуханную,
Богатую пищей, (хоть и) не пашущую –
Араньяни я прославил,
Мать диких зверей.