Sukta 10.149
ऋषिअर्चन् हैरण्यस्तूपः
देवतासविता
मन्त्र5
छन्दत्रिष्टुप्
स॒वि॒ता य॒न्त्रैः पृ॑थि॒वीम॑रम्णादस्कम्भ॒ने स॑वि॒ता द्याम॑दृंहत् । अश्व॑मिवाधुक्ष॒द्धुनि॑म॒न्तरि॑क्षम॒तूर्ते॑ ब॒द्धं स॑वि॒ता स॑मु॒द्रम् ॥
स॒वि॒ता । य॒न्त्रैः । पृ॒थि॒वीम् । अ॒र॒म्णा॒त् । अ॒स्क॒म्भ॒ने । स॒वि॒ता । द्याम् । अ॒दृं॒ह॒त् । अश्व॑म्ऽइव । अ॒धु॒क्ष॒त् । धुनि॑म् । अ॒न्तरि॑क्षम् । अ॒तूर्ते॑ । ब॒द्धम् । स॒वि॒ता । स॒मु॒द्रम् ॥
सविता सर्वस्व प्रसविता प्रेरको मध्यमस्थानो देवः सोऽयं यन्त्रैः यमनसाधनैर्वृष्टिप्रदानादिभिरुपायैर्वायवीयैः पाशैर्वा पृथिवीं प्रथितां भूमिम् अरम्णात् अरमयत् । सुखेनावस्थापयति । तथा स एव सविता अस्कम्भने । पतनप्रतिबन्धकम् आलम्बनं स्कम्भनम् । तद्रहिते स्थले द्यां द्युलोकमपि अदृंहत् दृढीकृतवान् । यथाधो न पतति तथात्मीयैरेवोपायैरवस्थापितवानित्यर्थः । अश्वमिव धुनिं कम्पयितव्यं कम्पयितारं वा अन्तरिक्षम् अन्तरा क्षान्तं मध्यमस्थानगतम् अतूर्ते केनाप्यहिंसितेऽत्वरमाणे वा नभसि वायवीयैः पाशैः बद्धं समुद्रं मेघमयमेव सविता अधुक्षत् उदकानि दोग्धि । यद्वा । अन्तरिक्षमिति सप्तम्यर्थे प्रथमा । अतूर्तेऽन्तरिक्षे बद्धं समुदितारं धुनिं कम्पनीयं मेघमश्वमिवाधुक्षत् । सविता क्लेशयति । ‘ धुक्ष धिक्ष संदीपनक्लेशनजीवनेषु । यथा शिक्षकः सादी अश्वं क्लेशयत्येवं वर्षणाय मेघं क्लेशयतीत्यर्थः। अत्र निरुक्तं --- सविता यन्त्रैः पृथिवीमरमयदनारम्भणेऽन्तरिक्षे सविता द्यामदृंहदश्वमिवाधुक्षद्धुनिमन्तरिक्षे मेघं बद्धमतूर्ते बद्धमतूर्णं इति वात्वरमाण इति वा सविता समुदितारम् ' ( निरु. १०. ३२ ) इति ॥
“Savitā has fixed the earth with fetters; Savitā has made the heaven firm in a plural ce where there wasno support; Savitā has milked the cloud of the firmament bound to the indestructible (ether) like a tremblinghorse.”
SAVITAR fixed the earth with bands to bind it,
and made heaven stedfast where no prop supported.
Savitar milked, as 'twere a restless courser, air, sea bound fast to what no foot had trodden.
Savitar brought the earth to rest with his fastening straps;
in the place with no prop Savitar made heaven fast.
Savitar has milked the boisterous midspace like a stallion,
(has milked out) the sea bound within the unfathomable (realm).
Fest hielt mit Bändern Savitar die Erde, den Himmel fest im balkenlosen Raume, Er molk die Luft wie einen wilden Renner und Savitar das Meer, das festgebannte.
Savitri hat mit Klammern die Erde zur Ruhe gebracht; Savitri hat den Himmel in dem stützenlosen Raum befestigt. Den Luftraum, der wie ein Roß brauste, hat Savitri gemolken, das im unermeßlichen Raume festgebundene Meer.
Савитар зажимами остановил землю,
В (пространстве) без опоры Савитар укрепил небо.
Он подоил воздушное пространство, разбушевавшееся, как конь,
Море, связанное с непересекаемым (простором), (этот) Савитар.
यत्रा॑ समु॒द्रः स्क॑भि॒तो व्यौन॒दपां॑ नपात्सवि॒ता तस्य॑ वेद । अतो॒ भूरत॑ आ॒ उत्थि॑तं॒ रजोऽतो॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॑प्रथेताम् ॥
यत्र॑ । स॒मु॒द्रः । स्क॒भि॒तः । वि । औन॑त् । अपा॑म् । न॒पा॒त् । स॒वि॒ता । तस्य॑ । वे॒द॒ । अतः॑ । भूः । अतः॑ । आः॒ । उत्थि॑तम् । रजः॑ । अतः॑ । द्यावा॑पृथि॒वी इति॑ । अ॒प्र॒थे॒ता॒म् ॥
यत्र यस्मिन्नन्तरिक्षे समुद्रः समुन्दनशीलो मेघः स्कभितः स्तम्भितो वायुपाशैर्बद्धः सन् व्यौनत् विशेषेण भूमिमुनत्ति उदकैः क्लेदयति । ‘ उन्दी क्लेदने । अस्माच्छान्दसे लङि रूपमेतत् । हे अपां नपात् मध्यमस्थान वैद्युताग्ने तव संबन्धी सविता प्रेरको देवः” तस्य तत्स्थानं वेद वेत्ति जानाति । अतः अस्मादेव सवितुः भूः भूमिरासीत् । अतः एव उत्थितम् ऊर्ध्वमवस्थितं रजः अन्तरिक्षं च आः आसीत् अजायत । अस्तेर्लङि ‘ बहुलं छन्दसि ' इतीडभावः । ‘ हल्ङ्याब्भ्यः' इति लोपः । अतः अस्मादेव सवितुः द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ अप्रथेतां विस्तीर्णेऽप्यभूताम् ॥
“Where the cloud thus arrested shed moisture (on the earth) Savitā, O grandson of the waters, knewthat (plural ce); from thence proceeded the earth, thence arose the firmament, thence the heaven and earth werespread out.”
Well knoweth Savitar, O Child of Waters, where ocean, firmly fixt, o'erflowed its limit.
Thence sprang the world, from that uprose the region: thence heaven spread out and the wide earth expanded.
Where the propped-up sea flooded forth—Savitar knows that, o Child of the Waters—
from there was the world, from there was the airy realm arisen; from there heaven and earth spread out.
Wo einst das festgestützte Meer hervorquoll, weiss Savitar allein, o Sohn der Wasser; Von dort erhob die Welt sich und der Luftraum und breitete sich Himmel aus und Erde.
Wo der befestigte Ozean herausquoll, das weiß nur Savitri, o Apam Napat. Von da aus war die Erde, von da aus war der Luftraum entstanden, von da aus breiteten sich Himmel und Erde aus.
Где било ключом укрепленное море,
Об этом знает (только) Савитар, о Апам Напат.
Откуда земля, откуда темное пространство возникли,
Оттуда распространилась небо-и-земля.
प॒श्चेदम॒न्यद॑भव॒द्यज॑त्र॒मम॑र्त्यस्य॒ भुव॑नस्य भू॒ना । सु॒प॒र्णो अ॒ङ्ग स॑वि॒तुर्ग॒रुत्मा॒न्पूर्वो॑ जा॒तः स उ॑ अ॒स्यानु॒ धर्म॑ ॥
प॒श्चा । इ॒दम् । अ॒न्यत् । अ॒भ॒व॒त् । यज॑त्रम् । अम॑र्त्यस्य । भुव॑नस्य । भू॒ना । सु॒ऽप॒र्णः । अ॒ङ्ग । स॒वि॒तुः । ग॒रुत्मा॑न् । पूर्वः॑ । जा॒तः । सः । ऊँ॒ इति॑ । अ॒स्य॒ । अनु॑ । धर्म॑ ॥
अन्यत् सवितृव्यतिरिक्तम् इदं देवतान्तरं पश्चा पश्चात् । ' पश्च पश्चा च च्छन्दसि । ( पा. सू. ५. ३. ३३ ) इति निपात्यते । सवितृप्रेरणानन्तरमेव यजत्रं यष्टव्यम् अभवत् । केन साधनेन । अमर्त्यस्य मरणरहितस्य भुवनस्य लोकस्य स्वर्गाख्यस्य संबन्धिना भूना भूतेन । स्वर्गं उत्पन्नेन सोमेनेत्यर्थः । यद्वा । अमर्त्यस्य भुवनस्य संबन्धीदं देवतान्तरं भूना भूम्ना बहुत्वेन युक्तं यष्टव्यमभवत् । कुत इत्यत आह । हे अङ्ग स्तोतः सुपर्णः शोभनपतनः गरुत्मान् सोमस्यापहर्ता तार्क्ष्यः सवितुः प्रेरकादस्माद्देवात् पूर्वः प्रथमभावी सन् जातः । अतो हेतोः सुपर्णो गरुत्मान् अस्य सवितुः धर्म धारणमनुसृत्य वर्तते । सवितृप्रेरणाधीनत्वात्सर्वंगतीनां सोमाहरणमपि तदधीनमिति सवितृप्रेरणानन्तरमेव सर्वे सोमयागाः प्रवर्तन्त इत्यर्थः । उ इति पूरकः ॥
“Afterwards arose this other adorable (deity), together with the host of the immortal world, thebrightwinged Garutmat, born before Savitā obeyed his law.”
Then, with a full crowd of Immortal Beings, this other realm came later, high and holy.
First, verily, Savitar's strong-pinioned Eagle was born: and he obeys his law for ever.
After this (world) here there came into being the other one [=heaven], deserving the sacrifice, with its fill of immortal creation.
Certainly the fine-feathered Garutmant(-bird) of Savitar [=sun] was
born earlier, and it (was born) in accordance with his support.
Darauf entstand dies andre, hocherhabne, durch reiche Fülle dessen, was unsterblich; Der Vogel Savitar's, am Himmel schwebend, entstand zuerst da nach des Gottes Willen.
Hinterher entstand das andere Heilige mit der Vielheit der unsterblichen Welt. Garutmat, des Savitri Vogel, ward sicherlich zuerst geboren und auch er nach seiner Anordnung.
Позади возникло это другое достойное поклонения (пространство),
С многообразием бессмертного мира.
Конечно, птица Савитара Гарутмант
Была рождена раньше, и она тоже по его закону.
गाव॑ इव॒ ग्रामं॒ यूयु॑धिरि॒वाश्वा॑न्वा॒श्रेव॑ व॒त्सं सु॒मना॒ दुहा॑ना । पति॑रिव जा॒याम॒भि नो॒ न्ये॑तु ध॒र्ता दि॒वः स॑वि॒ता वि॒श्ववा॑रः ॥
गावः॑ऽइव । ग्राम॑म् । यूयु॑धिःऽइव । अश्वा॑न् । वा॒श्राऽइ॑व । व॒त्सम् । सु॒ऽमनाः॑ । दुहा॑ना । पतिः॑ऽइव । जा॒याम् । अ॒भि । नः॒ । नि । ए॒तु॒ । ध॒र्ता । दि॒वः । स॒वि॒ता । वि॒श्वऽवा॑रः ॥
गावइव यथारण्ये संचरन्तो गावः ग्रामं शीघ्रमभिगच्छन्ति । युयुधिरिव यथा योद्धा युद्धार्थम् अश्वान् अभिगच्छति । ‘युध संप्रहारे । ‘आदृगमहनजन' इत्यत्र ‘उत्सर्गश्छन्दसि (पा. सू. ३.२. १७१.२ ) इति वचनात् किन्प्रत्ययः । छान्दसं सांहितिकमभ्यासदीर्घत्वम् । सुमनाः
शोभनमनस्का दुहाना दोग्ध्री बहुपयस्का वाश्रेव हम्भारवात्मकं शब्दं कुर्वती गौर्यथात्मीयं वत्सम् अभिगच्छति । पतिरिव यथा भर्ता जायां स्वभार्यां शीघ्रमभिगच्छति एवमेव सविता नः अस्मान् नि अभि एतु नितरामभिगच्छतु । कीदृशः । दिवः द्युलोकस्य धर्ता धारयिता
अवस्थापयिता वा अत एव विश्ववारः सर्वैर्वरणीयः ॥
“As cattle hasten to the village, as the warrior to his horses, as affectionate milk-giving cows to the calf,as a husband to his wife, so may Savitā, the upholder of the sky, the desired of all, hasten to us.”
As warriors to their steeds, kine to their village, as fond milk giving cows approach their youngling,
As man to wife, let Savitar come downward to us, heaven's bearer, Lord of every blessing.
Like cows to the village, like a warrior to his horses, like a bellowing, benevolent milker to her calf,
like a husband to his wife—let him come down to us, the supporter of heaven, Savitar bringing all desirable things.
Wie Vieh zum Dorfe, wie der Held zum Streitross, wie zu dem Kalb die Kuh, es freundlich tränkend, Wie der Gemahl zur Gattin komme zu uns des Himmels Träger, Savitar, der reiche.
Wie die Kühe ins Dorf, wie der Streiter zu seinen Pferden, freundlich wie die milchgebende blökende Kuh zum Kalbe, wie der Gatte zur Frau, so soll Savitri zu uns herkommen, des Himmels allbegehrter Träger.
Как коровы к деревне, как воин к коням,
Как мычащая охотно доящаяся корова к теленку,
Как муж к жене, пусть приблизиться к нам
Савитар со всеми избранными дарами, (этот) поддерживатель неба!
हिर॑ण्यस्तूपः सवित॒र्यथा॑ त्वाङ्गिर॒सो जु॒ह्वे वाजे॑ अ॒स्मिन् । ए॒वा त्वार्च॒न्नव॑से॒ वन्द॑मान॒: सोम॑स्येवां॒शुं प्रति॑ जागरा॒हम् ॥
हिर॑ण्यऽस्तूपः । स॒वि॒तः॒ । यथा॑ । त्वा॒ । आ॒ङ्गि॒र॒सः । जु॒ह्वे । वाजे॑ । अ॒स्मिन् । ए॒व । त्वा॒ । अर्च॑न् । अव॑से । वन्द॑मानः । सोम॑स्यऽइव । अं॒शुम् । प्रति॑ । जा॒ग॒र॒ । अ॒हम् ॥
हे सवितः प्रेरक त्वा त्वाम् आङ्गिरसः अङ्गिरसः पुत्रः हिरण्यस्तूपः मम पिता अस्मिन् वाजे अन्ने निमित्तभूते सति यथा जुह्वे आहूतवान् एव एवम् अर्चन् एतत्संज्ञोऽहं त्वा त्वाम् अवसे अवनाय रक्षणार्थं वन्दमानः स्तुवन् आह्वयामीति शेषः । आहूय च सोमस्येवांशुं यथा सोमलतां प्रति यजमाना जाग्रति यागपर्यन्तं तद्रक्षणे प्रबुद्धा वर्तन्ते तथा अहं त्वत्परिचर्यां प्रति जागर जागर्मि । जागर्तेर्णल्युत्तमैकवचने रूपम् । अत्र निरुक्तं - ' हिरण्यस्तूपो हिरण्मयस्तूपो हिरण्यमयः स्तूपोऽस्येति वा । स्तूपः स्त्यायतेः संघातः । सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजेऽन्नैऽस्मिन्नेवं त्वार्चन्नवनाय वन्दमानः सोमस्येवांशुं प्रतिजागर्म्यहम् ' ( निरु. १०. ३३) इति॥७॥
“As Hiraṇyastūpa, the Aṅgirasa, summoned you to this food, so I, praising you for your protection,watch before you as (worshippers) watch before the filament of the Soma.”
Like the Angirasa Hiranvastupa, I call thee, Savitar, to this achievement:
So worshipping and lauding thee for favour I watch for thee as for the stalk of Soma.
Just as Hiraṇyastūpa Āṅgirasa called on you, Savitar, when this prize (was in question),
even so, chanting to you for help, extolling you, I stay wakeful facing toward you, as if toward the plant of soma.
Wie dich der Angiras, Hiranjastupa, o Savitar, bei diesem Opfer anrief, So bin ich wachsam bei dem Saft des Soma mit Lobgesang dich preisend mir zum Heile.
Wie Hiranyastupa, der Angirase, dich, Savitri, um diesen Siegerpreis angerufen hat, also habe ich Arcan um deine Gnade preisend und lobend dich herangewacht wie den Stengel des Soma.
Как (некогда) Хираньяступа из Ангирасов, о Савитар,
Позвал тебя в этом (состязании) за награду,
Так я, воспевая (и) славя тебя ради помощи (твоей),
Бодрствую (возле тебя), как возле стебля Сомы.