Sukta 10.76
ऋषिजरत्कर्ण ऐरावतः सर्पः
देवताग्रावाणः
मन्त्र8
छन्दजगती
आ व॑ ऋञ्जस ऊ॒र्जां व्यु॑ष्टि॒ष्विन्द्रं॑ म॒रुतो॒ रोद॑सी अनक्तन । उ॒भे यथा॑ नो॒ अह॑नी सचा॒भुवा॒ सद॑:सदो वरिव॒स्यात॑ उ॒द्भिदा॑ ॥
आ । वः॒ । ऋ॒ञ्ज॒से॒ । ऊ॒र्जाम् । विऽउ॑ष्टिषु । इन्द्र॑म् । म॒रुतः॑ । रोद॑सी॒ इति॑ । अ॒न॒क्त॒न॒ । उ॒भे इति॑ । यथा॑ । नः॒ । अह॑नी॒ इति॑ । स॒चा॒ऽभुवा॑ । सदः॑ऽसदः । व॒रि॒व॒स्यातः॑ । उ॒त्ऽभिदा॑ ॥
हे ग्रावाणः वः युष्मान् ऊर्जां सारभूतानामन्नवतीनां वोषसां व्युष्टिषु विभातेषु सत्सु आ ऋञ्जसे आप्रसाधयामि । यूयं सोमेन इन्द्रं मरुतो रोदसी द्यावापृथिव्यौ च अनक्तन व्यञ्जयत । नः अस्मान् उभे सचाभुवा सहोत्पन्ने अहनी द्यावापृथिव्यौ सदःसदः सर्वेषु यागगृहेषु वरिवस्यातः परिचरतः। उद्भिदा उद्भेदकेन धनेन पूरयतामिति ॥
“I propitiate you at the commencement of the food-possessing (dawns); you reveal Indra, the Maruts,heaven and earth; both heaven and earth being united attend on us in all the chambers of sacrifice; (may they fillus) with wealth.”
I GRASP at you when power and strength begin to dawn: bedew ye, Indra and the Maruts, Heaven and Earth,
That Day and Night, in every hall of sacrifice, may wait on us and bless us when they first spring forth.
I stretch straight toward you at the first dawn flushes of nourishment. Anoint Indra, the Maruts, and the two world-halves,
so that both day and night, in partnership, will make every seat spacious for us as they break out.
Ich wünsche euch herbei nun beim Erstehn der Kraft, benetzt die Marut's, Indra und das Weltenpaar, Damit bei ihrem Anbruch Tag und Nacht zur Seite stehn und lieb uns machen jeden Sitz.
Ich begehre eurer Kräfte jeden Morgen; besalbet Indra, die Marut, beide Welten, auf daß uns beide Tageshälften vereint erfolgreich jeden Sitz unbeengt machen sollen!
Я направляю вас при проявлениях (ваших) сил,
Умастите Индру, Марутов, две половины мироздания,
Чтобы обе половины суток (,день и ночь), связанные вместе,
Бьющие ключом, сделали широким каждое (жертвенное) сидение!
तदु॒ श्रेष्ठं॒ सव॑नं सुनोत॒नात्यो॒ न हस्त॑यतो॒ अद्रि॑: सो॒तरि॑ । वि॒दद्ध्य१॒॑र्यो अ॒भिभू॑ति॒ पौंस्यं॑ म॒हो रा॒ये चि॑त्तरुते॒ यदर्व॑तः ॥
तत् । ऊँ॒ इति॑ । श्रेष्ठ॑म् । सव॑नम् । सु॒नो॒त॒न॒ । अत्यः॑ । न । हस्त॑ऽयतः । अद्रिः॑ । सो॒तरि॑ । वि॒दत् । हि । अ॒र्यः । अ॒भिऽभू॑ति । पौंस्य॑म् । म॒हः । रा॒ये । चि॒त् । त॒रु॒ते॒ । यत् । अर्व॑तः ॥
हे ग्रावाणः यूयं तदु तमेव श्रेष्ठं प्रशस्यं सवनं सोमं सुनोतन अभिषुणुत । अथैकवदाह । अद्रिः अभिषवग्रावा हस्तयतः हस्ताभ्यां गृहीतः सन् अत्यो न धृतोऽश्व इव भवति सोतरि अभिषवकर्तर्यध्वर्यौ । स यथा हस्ताभ्यां दृढं गृहीतोऽपि वल्गति तद्वत् । अर्यः ग्राव्णामभिषवाय प्रैरको यजमानः अभिभूति शत्रूणामभिभावुकं पौंस्यं बलं विदद्धि लभते खलु देवेभ्यः । यद्वा । अभिषवायाध्वर्य्यादेः प्रेरितो ग्रावाभिभूति पौंस्यं विदद्यजमानार्थम् । किंच महे महते राये चित् धनायापि यत् यो ग्रावा अर्वतः अश्वान् तरुते तनुते प्रयच्छति ॥
“Pour forth this excellent libation; the stone grasped by the hand is like a horse when the grinder(effuses the Soma). The animating (worshipper) acquires virile strength overpowering (his foes) when (the stone)bestows horses for the sake of great wealth.”
Press the libation out, most excellent of all: the Pressing-stone is grasped like a hand-guided steed.
So let it win the valour that subdues the foe, and the fleet courser's might that speeds to ample wealth.
Press this as the best pressing. Like a racehorse controlled by the hands, the stone is in (the control of) the presser.
Because it finds the masculine power that is overwhelming to the
stranger, for the sake of great wealth he [=presser] also attains to (that masculine power), which (comes) from the steed [=stone].
Auf, keltert diesen segensreichsten Somasaft; der Stein beim Presser gleicht dem Rosse an der Hand, So finde denn der treue starke Siegerkraft und Kraft des Renners, die zu grosser Habe führt.
Presset diese beste Trankspende aus; der Stein soll, wie ein Rennpferd mit der Hand gelenkt, den Soma auspressen, denn sie verschafft die Kraft, die dem Nebenbuhler überlegen ist, sie, die seine Rennpferde überholt zu großem Gewinn.
Выжмите же это лучшее выжимание!
Пусть выжимает (его) камень, управляемый рукой, как скаковой конь!
Ведь оно находит мужество, более высокое, чем у врага,
(То,) что мощно одерживает верх над (его) скакунами ради богатства.
तदिद्ध्य॑स्य॒ सव॑नं वि॒वेर॒पो यथा॑ पु॒रा मन॑वे गा॒तुमश्रे॑त् । गोअ॑र्णसि त्वा॒ष्ट्रे अश्व॑निर्णिजि॒ प्रेम॑ध्व॒रेष्व॑ध्व॒राँ अ॑शिश्रयुः ॥
तत् । इत् । हि । अ॒स्य॒ । सव॑नम् । वि॒वेः । अ॒पः । यथा॑ । पु॒रा । मन॑वे । गा॒तुम् । अश्रे॑त् । गोऽअ॑र्णसि । त्वा॒ष्ट्रे । अश्व॑ऽनिर्निजि । प्र । ई॒म् । अ॒ध्व॒रेषु॑ । अ॒ध्व॒रान् । अ॒शि॒श्र॒युः॒ ॥
इत् इति पूरणः । अस्य ग्राव्णः तत् सवनम् अभिषवोपेतमस्मदीयं सोमयागाख्यम् अपः कर्म विवेः व्याप्नोतु । विपूर्वस्य वेतैर्लङ्यदादित्वाच्छपो लुक् । वेतैर्विपूर्वस्य वा छान्दसे श्लौ वापररूपमिति संदेहादनवग्रहः । समासस्वरः । यथा पुरा मनवे राज्ञे गातुं गमनम् अश्रेत् आजगाम तद्वत् व्याप्नोतु । किंच गोअर्णसि गोरूपे अपहृतैर्गोभिः परिवृते तथा अश्वनिर्णिजि । निर्णिगिति रूपनाम । अश्वरूपे । अपहृतैरश्वैर्वृत इत्यर्थः । ईदृशे त्वाष्ट्रे त्वष्टुः पुत्रे हन्तव्ये सतीति शेषः । ईम् एतान् अध्वरान् असुरैरहिंस्यानध्वरसाधकान् चोपलान् अध्वरेषु अशिश्रयुः आश्रयन्ति पूर्वे यजमानाः ॥
“May this (sacrificial) work of this grinding-stone the effusion of the Soma, spread as it went formerlyalong the path to Manu; when the son of Tvaṣṭā, hidden by the (stolen) cows, and assuming the form of ahorse, (was to be slain), the worshippers had recourse at the sacrifices to the inviolable (upper grinding-stones).”
Juice that this Stone pours out removes defect of ours, as in old time it brought prosperity to man.
At sacrifices they established holy rites on Tvastar's milk-blent juice bright with the hue of steeds.
For it has labored at just this pressing, at its task. Just as previously (Indra) set the course for Manu
to Tvaṣṭar’s (wealth?), which was flooding with cows and arrayed in
horses, they have set ceremonies upon ceremonies.
Denn der von ihm gepresste Saft durchdrang die Flut, wie früher er dem Manu sichern Gang geschafft; Bei Tvaschtar's Sohn, der reich an Ross und Rindern war, da reihten Priester ein Fest an das andre an.
Denn diese Trankspende hat sein Werk vollbracht - wie sie ehedem dem Manu den Weg geebnet hat - bei dem Tvastrisohn, der eine Masse von Kühen hatte und mit seinen Rossen Staat machte. Sie haben Opfer zu Opfer gefügt.
Ведь это самое выжимание привело к цели его деятельность,
Как некогда оно вымостило путь для Ману
У сына Тваштара, обладающего морем коров, украшенного конями.
Они присоединили одни обряды к другим.
अप॑ हत र॒क्षसो॑ भङ्गु॒राव॑त स्कभा॒यत॒ निॠ॑तिं॒ सेध॒ताम॑तिम् । आ नो॑ र॒यिं सर्व॑वीरं सुनोतन देवा॒व्यं॑ भरत॒ श्लोक॑मद्रयः ॥
अप॑ । ह॒त॒ । र॒क्षसः॑ । भ॒ङ्गु॒रऽव॑तः । स्क॒भा॒यत॑ । निःऽऋ॑तिम् । सेध॑त । अम॑तिम् । आ । नः॒ । र॒यिम् । सर्व॑ऽवीरम् । सु॒नो॒त॒न॒ । दे॒व॒ऽअ॒व्य॑म् । भ॒र॒त॒ । श्लोक॑म् । अ॒द्र॒यः॒ ॥
हे अद्रयः यूयम् अप हत विनाशयत रक्षसः राक्षसान् । कीदृशान् । भङ्गुरावतः भञ्जकेन कर्मणा तद्वतः । तथा स्कभायत दूरे परिहरत निर्ऋतिं पापदेवताम् । यथामुं यज्ञं नागच्छति तथा। किंच सेधत निषेधत अमतिं हिंसामतिं रक्षःप्रभृतिम्। किंच नः अस्माकं सर्ववीरं बहुपुत्राद्युपेतं रयिं धनम् आ सुनोतन । अभिषवेन पुत्रधनादीनां लाभादेवमुक्तम् । किंच देवाव्यं देवप्रीणनं श्लोकं भरत संपादयत ॥
“Drive away the disturbing rākṣasas; keep off Nirṛti; prohibit all malignity; effuse for us riches withmale progeny; bear, stones, the praise that delights the gods.”
Drive ye the treacherous demons far away from us: keep Nirrti afar and banish Penury.
Pour riches forth for us with troops of hero sons, and bear ye up, O Stones, the song that visits Gods.
Smash away the demons with their wreckage. Block Dissolution. Repel heedlessness.
Press out wealth in hale heroes for us. Carry a tune that pursues the
gods, you stones.
Die trügerischen Nachtgespenster jagt hinweg, Verderben bannt und wehret allen Mangel ab; O presst uns Reichthum, volle Heldenschar herbei, erhebt Getön, ihr Steine, das die Götter labt.
Schlaget die hinterlistigen Unholde hinweg, bannet das Verderben, haltet die Ratlosigkeit fern! Presset uns einen Schatz von lauter Söhnen heraus; erhebet, ihr Steine, euren taktmäßigen Klang, der die Götter einlädt!
Выбейте (отсюда) коварных ракшасов!
Оттолкните Гибель! Прогоните отсутствие мыслей!
Добывайте для нас выжиманием богатство из одних только сыновей!
О камни, издавайте звук, приглашающий богов!
दि॒वश्चि॒दा वोऽम॑वत्तरेभ्यो वि॒भ्वना॑ चिदा॒श्व॑पस्तरेभ्यः । वा॒योश्चि॒दा सोम॑रभस्तरेभ्यो॒ऽग्नेश्चि॑दर्च पितु॒कृत्त॑रेभ्यः ॥
दि॒वः । चि॒त् । आ । वः॒ । अम॑वत्ऽतरेभ्यः । वि॒ऽभ्वना॑ । चि॒त् । आ॒श्व॑पःऽतरेभ्यः । वा॒योः । चि॒त् । आ । सोम॑रभःऽतरेभ्यः । अ॒ग्नेः । चि॒त् । अ॒र्च॒ । पि॒तु॒कृत्ऽत॑रेभ्यः ॥
दिवश्चित् आदित्यादपि अमवत्तरेभ्यः अत्यन्तं बलवद्भ्यः वः युष्मभ्यम् आ अर्च अस्तौदध्वर्युः। यद्वा । हे अध्वर्य्वादयः वो यूयमुच्यमानलक्षणेभ्यो ग्रावभ्य आ सर्वतोऽर्च अर्चतेत्येवं प्रतिवाक्यं योज्यम्। विभ्वना चित् । विभ्वा सुधन्वनः पुत्रः । तेनापि आश्वपस्तरेभ्यः शीघ्रकर्मभ्य इत्यर्थः । विभ्वादीनां त्रयाणां चमसादिशीघ्रकर्म प्रसिद्धम् । वायोश्चित् वायोरपि सोमरभस्तरेभ्यः सोमाभिषवार्थेनात्यन्तेन वेगेन युक्तेभ्यः । वायोरपि ग्रावाणो वेगवन्तो भवन्ति सोमाभिषवार्थम् । अग्नेश्चित् अग्नेरपि पितुकृत्तरेभ्यः अत्यन्तमन्नसाधकेभ्यः । ईदृशेभ्यो ग्रावभ्यः प्रीणनाय यूयमर्चतेति॥ ॥८॥
“(The Adhvaryu) praises you who are stronger even than heaven, quicker in work that Vibhvan, morediffusive of the Soma than Vāyu, more bountiful of food than Agni.”
To you who are more mighty than the heavens themselves, who, finishing your task with more than Vibhvan's speed,
More rapidly than Vayu seize the Soma juice, better than Agni give us food, to you I sing.
To you, more formidable even than Heaven, swifter working even than Vibhvan,
more soma-frenzied even than Vāyu, better food-preparers even than Agni—sing!
Euch sing' ich, die ihr mächt'ger als der Himmel seid, die schneller ihr als Vischvan euer Werk betreibt, Zum Soma hindringt ungestümer als der Wind und mehr als Agni nahrungsreiche Speise schafft.
Euch will ich lobsingen, die gewaltiger sind als der Himmel, die rascher arbeiten als selbst Vibhvan, somagieriger als selbst Vayu, die mehr Speise bereiten als selbst Agni.
Вам я пою хвалу, более неистовым, чем само небо,
Быстрее работающим, чем сам Вибхван,
Сильнее опьяняющимся Сомой, чем сам Ваю,
Создающим больше пищи, чем сам Агни.
भु॒रन्तु॑ नो य॒शस॒: सोत्वन्ध॑सो॒ ग्रावा॑णो वा॒चा दि॒विता॑ दि॒वित्म॑ता । नरो॒ यत्र॑ दुह॒ते काम्यं॒ मध्वा॑घो॒षय॑न्तो अ॒भितो॑ मिथ॒स्तुर॑: ॥
भु॒रन्तु॑ । नः॒ । य॒शसः॑ । सोतु॑ । अन्ध॑सः । ग्रावा॑णः । वा॒चा । दि॒विता॑ । दि॒वित्म॑ता । नरः॑ । यत्र॑ । दु॒ह॒ते । काम्य॑म् । मधु॑ । आ॒ऽघो॒षय॑न्तः । अ॒भितः॑ । मि॒थः॒ऽतुरः॑ ॥
यशसः यशस्विनः ग्रावाणः नः अस्मभ्यं सोतु सुतम् अन्धसः सोमस्य रसं भुरन्तु भरन्तु संपादयन्तु । उकारश्छान्दसः। किंच दिवित्मता दीप्तिमत्या । लिङ्गव्यत्ययः । वाचा स्तुतिवाचा दिविता दिवितायां दीप्तिमत्तायां वास्मान् कुर्वन्तु । सोमयागे स्थापयन्त्वित्यर्थः । क्वैषा दीप्तिमत्तेति उच्यते । नरः नेतार ऋत्विजः यत्र यागे काम्यं कमनीयं मधु सोमरसं दुहते । किं कुर्वन्तः । आघोषयन्तः सर्वतोऽभिषवशब्दं स्तोत्रशस्त्रादिरूपं वा शब्दं कुर्वन्तः । अभितः सर्वतः मिथस्तुरः त्वरमाणाः । सा दीप्तिमत्तेति ॥
“May the renowned stones bring us the effused Soma, (may they establish us) with brilliant praise inthe brilliant (Soma-sacrifice), where the priests milk forth the desirable Soma, crying out all around, and racingeach other.”
Stirred be the glorious Stones: let it press out the juice, the Stone with heavenly song that reaches up to heaven,
There where the men draw forth the meath for which they long, sending their voice around in rivalry of speed.
Let the glorious ones clatter for us—let it press (soma) out of the stalk— the stones with their voice, (which is) heaven-bound, heavenly,
when the superior men milk the desirable honey for themselves, making (Heaven and Earth) heed all about as they [=stones] cross each other transversely.
Zur Somapressung schwinge sich der Steine Schar, der herrlichen mit Schall, der zu dem Himmel dringt, Wo Männer melken das begehrte Somasüss, rings tönen lassend die sich stetig folgenden.
Die geehrten Steine sollen, um uns Saft auszuschlagen, mit ihrer gen Himmel gehenden, gen Himmel dringenden Stimme klappern - während die Männer die begehrte Süßigkeit herausmelken, - nach allen Seiten ertönend, sich gegenseitig überbietend.
Пусть дергаются славные камни, (совершая) выжимание из стебля,
С небесной речью, обращенной к небу,
В то время как мужи выжимают желанную сладость,
Распространяя во все стороны звуки, обгоняющие друг друга.
सु॒न्वन्ति॒ सोमं॑ रथि॒रासो॒ अद्र॑यो॒ निर॑स्य॒ रसं॑ ग॒विषो॑ दुहन्ति॒ ते । दु॒हन्त्यूध॑रुप॒सेच॑नाय॒ कं नरो॑ ह॒व्या न म॑र्जयन्त आ॒सभि॑: ॥
सु॒न्वन्ति॑ । सोम॑म् । र॒थि॒रासः॑ । अद्र॑यः । निः । अ॒स्य॒ । रस॑म् । गो॒ऽइषः॑ । दु॒ह॒न्ति॒ । ते । दु॒हन्ति॑ । ऊधः॑ । उ॒प॒ऽसेच॑नाय । कम् । नरः॑ । ह॒व्या । न । म॒र्ज॒य॒न्ते॒ । आ॒सऽभिः॑ ॥
रथिरासः रथवन्तो रंहणवन्तः अद्रयः ग्रावाणः सोमं सुन्वन्ति । ग्रावाणः अस्य सोमस्य रसं निः दुहन्ति निःशेषेण दुहन्ति । गविषः स्तुतिवाचमिच्छन्तः सन्तः । दुहन्ति ऊधः रसं सोमसंबन्धिनम् । किमर्थम् । उपसेचनाय अग्नेः । कम् इति पादपूरणः । नरः नेतारोऽभिषवकर्तार ऋत्विजः हव्या न हवींषि चाग्न्युपसेचनानन्तरम् आसभिः स्वास्यैः मर्जयन्ते शोधयन्ति । शेषभक्षणेन शुद्धीकुर्वन्ति । यद्वा । अग्नौ होतुर्दशापवित्रात्पुरासभिरास्योपलक्षितैः स्तोत्रैर्मर्जयन्ते ॥
“The swiftly-moving grinding-stones effuse the Soma, desiring praise, they milk forth Soma; they milkforth for the spinkling (of Agni); the leaders (of rites) purify the oblations with their mouths.”
The Stones press out the Soma, swift as car-borne men, and, eager for the spoil, drain forth the sap thereof
To fill the beaker, they exhaust the udder's store, as the men purify oblations with their lips.
The stones, the charioteers, press the soma. They milk out the juice of him who seeks the cows.
They milk the udder, to pour it out. As superior men they groom (the soma), like oblations, with their mouths.
Die Steine pressen Soma Wagenlenkern gleich und melken beutelustig seinen Saft heraus; Zum Trunk der Götter melken sie das Euter aus; wie Männer Speisen, kau'n mit Zähnen sie das Kraut.
Zu Wagen fahrend pressen die Steine den Soma aus; sie melken das Euter, um die Milch des Soma aufzugießen. Wie die Herren machen sie das Opfer mit ihren Mäulern sauber.
Выезжая на колесницах, камни выжимают сому.
Они выдаивают сок этого ищущего коров.
Они доят вымя, чтобы разлить (молоко).
Словно мужи, (своими) ртами они очищают возлияния.
ए॒ते न॑र॒: स्वप॑सो अभूतन॒ य इन्द्रा॑य सुनु॒थ सोम॑मद्रयः । वा॒मंवा॑मं वो दि॒व्याय॒ धाम्ने॒ वसु॑वसु व॒: पार्थि॑वाय सुन्व॒ते ॥
ए॒ते । न॒रः॒ । सु॒ऽअप॑सः । अ॒भू॒त॒न॒ । ये । इन्द्रा॑य । सु॒नु॒थ । सोम॑म् । अ॒द्र॒यः॒ । वा॒मम्ऽवा॑मम् । वः॒ । दि॒व्याय॑ । धाम्ने॑ । वसु॑ऽवसु । वः॒ । पार्थि॑वाय । सु॒न्व॒ते ॥
हे नरः नेतारः हे अद्रयः एते .यूयं स्वपसोऽभूतन शोभनाभिषवकर्माणो भवत । ये यूयम् इन्द्राय सोमं सुनुथ वः यूयं वामंवामं यद्यद्वननीयं धनमस्ति तत्तत् दिव्याय धाम्ने तेजसे कुरुत । तथा वसुवसु यद्यद्वासयोग्यं धनमस्ति तत् वः यूयं पार्थिवाय सुन्वते यजमानाय कुरुत ॥ ॥ ९ ॥
“You stones, leaders (of rites), youu are the doers of good works; you who express the Soma for Indra,(make) all desirable wealth for the glory of heaven; you (give) all treasures to the earthly effuser.”
Ye, present men, have been most skilful in your work, even ye, O Stones who pressed Soma for Indra's drink.
May all ye have of fair go to the Heavenly Race, and all your treasure to the earthly worshipper.
You superior men, you have become the good workers who press soma for Indra—you stones.
Every thing of value of yours is for the heavenly domain; every good thing of yours for the earthly presser.
The next two hymns (77–78), attributed to Syūmaraśmi Bhārgava and dedicated to the Maruts, share an unusual metrical structure and a rhetorical scheme. Although according to the Anukramaṇī the meter is triṣṭubh, in fact in X.77 only the last three verses (6–8) really conform to that meter, and in X.78 only the last (8). Most of the rest of the verses have eleven-syllable pādas, as is diagnostic of triṣṭubh, but clear jagatī cadences, an even more diagnostic test. As Oldenberg has shown (1888: 92–95), most such pādas have an opening of five syllables, end
ing with a light syllable (regularly ná “like”), followed by two heavy syllables, the first of which seems to substitute for the double-light break usual after an opening of five. (There is also often a word-break after these two heavy syllables, seeming to produce a second caesura in the line.) The apparent equivalence of the heavy sixth syllable with two light syllables introduces a principle of substi
tution or responsion not otherwise found in Vedic, or most Classical Sanskrit, meters, a principle that only achieves prominence in the Āryā meter quite pos sibly deriving from Middle Indo-Aryan.
Ihr habt, o Männer, sehr geschickt euch nun gezeigt, o Steine, die dem Indra ihr den Soma presst; All euer Schönes sei der Himmelsschar geweiht, und all eur Gut dem, der auf Erden Soma presst.
Ihr Herren da, ihr seid fleißig gewesen, die ihr für Indra den Soma auspresset, ihr Steine. Alles Angenehme von euch sei für das himmlische Geschlecht, alles Gute von euch für den irdischen Auspresser!
О мужи, вы хорошо поработали,
Те, что выжимают сому для Индры, о камни,
Все прекрасное у вас (пусть будет) для небесного состояния,
Все хорошее для земного выжимающего!