Sukta 10.82
ऋषिविश्वकर्मा भौवनः
देवताविश्वकर्मा
मन्त्र7
छन्दत्रिष्टुप्
चक्षु॑षः पि॒ता मन॑सा॒ हि धीरो॑ घृ॒तमे॑ने अजन॒न्नन्न॑माने । य॒देदन्ता॒ अद॑दृहन्त॒ पूर्व॒ आदिद्द्यावा॑पृथि॒वी अ॑प्रथेताम् ॥
चक्षु॑षः । पि॒ता । मन॑सा । हि । धीरः॑ । घृ॒तम् । ए॒ने॒ । अ॒ज॒न॒त् । नम्न॑माने॒ इति॑ । य॒दा । इत् । अन्ताः॑ । अद॑दृहन्त । पूर्वे॑ । आत् । इत् । द्यावा॑पृथि॒वी इति॑ । अ॒प्र॒थे॒ता॒म् ॥
चक्षुषः चक्षुरुपलक्षितस्येन्द्रियसंघात्मकस्य शरीरस्य पिता उत्पादयिता । यद्वा । चक्षुः व्यापकं तेजः । तस्योत्पादयिता । मनसा न हि मत्समोऽस्ति कश्चिदिति बुद्ध्या हि खलु धीरः धृष्टो विश्वकर्मा प्रथमं घृतम् उदकम् अजनत् अजनयत् । ‘ आपो वा इदमग्रे' (तै. सं. ७. १. ५. १) ‘ अप एव ससर्जादौ ' (मनु. १. ८) इत्यादिश्रुतिस्मृती स्याताम् । पश्चात् एने द्यावापृथिव्यौ नम्नमाने तस्मिन्नुदक इतस्ततश्चलन्त्यौ योऽजनयत्। अथ यदेत् यदैव अन्ताः पर्यन्तप्रदेशाः पूर्वे पुराणा द्यावापृथिव्योः संबन्धिनः अददृहन्त दृढा अभवन् । विश्वकर्मणा दृढाः संपादिता इत्यर्थः । आदित् अनन्तरमेव द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ अप्रथेतां यथाकामं प्रथिते अभूताम् ॥
“The maker of the senses, resolute in mind, engendered the water, (and then) these two (heaven andearth) floating (on the waters); when those ancient boundaries were fixed, then the heaven and earth wereexpanded.”
THE Father of the eye, the Wise in spirit, created both these worlds submerged in fatness.
Then when the eastern ends were firmly fastened, the heavens and the earth were far extended.
The father of the eye, for he is insightful in mind, gave birth to the ghee and the two that repeatedly bob up and down [=two ladles/heaven
and earth].
Only when the ancient [/eastern] limits were fixed, only then did heaven and earth spread out.
Der Lichtwelt Schöpfer, er von weisem Geiste, erschuf die Welten, die in Flut versenkten, Als festgesteckt zuerst die Grenzen waren, da breitete sich Himmel aus und Erde.
Des Auges Vater - denn er ist weise an Verstand - erschuf diese beiden Nachgebenden als Schmalz. Sobald die östlichen Grenzen gefestigt waren, breiteten sich Himmel und Erde aus.
Отец глаза – ведь он мудр мыслью –
Породил эти два легко поддающиеся (мира) как жертвенное масло.
Как только укрепились древние границы.
Небо и земля тут же распространилась.
वि॒श्वक॑र्मा॒ विम॑ना॒ आद्विहा॑या धा॒ता वि॑धा॒ता प॑र॒मोत सं॒दृक् । तेषा॑मि॒ष्टानि॒ समि॒षा म॑दन्ति॒ यत्रा॑ सप्तऋ॒षीन्प॒र एक॑मा॒हुः ॥
वि॒श्वऽक॑र्मा । विऽम॑नाः । आत् । विऽहा॑याः । धा॒ता । वि॒ऽधा॒ता । प॒र॒मा । उ॒त । स॒म्ऽदृक् । तेषा॑म् । इ॒ष्टानि॑ । सम् । इ॒षा । म॒द॒न्ति॒ । यत्र॑ । स॒प्त॒ऽऋ॒षीन् । प॒रः । एक॑म् । आ॒हुः ॥
अयं मन्त्रोऽधियज्ञाध्यात्मयोर्भेदेन द्विधा व्याख्येयः । तत्र प्रथमं दैवतमधिकृत्योच्यते । विश्वकर्मा बहुविधप्रकाशवृष्टिप्रदानादिकर्मणां कर्तादित्यः स च विमनाः विभूतमनाः । आत् इत्यनर्थकः सर्वत इत्यर्थे वा । विहायाः विविधमाप्ता महानित्यर्थः । धाता वृष्ट्यादिकर्ता च विधाता जगतः कर्ता व परमा परमः संदृक् संद्रष्टा व भूतानाम् । तेषां सप्तर्षीणाम् । ज्योतिषां रश्मीनामित्यर्थः । चरमपादे वक्ष्यमाणत्वात् । इष्टानि स्थानानि शरीराणि वा इषा उदकेन सं मदन्ति संमोदन्ते यत्र यस्मिन्नादित्ये तं देवं सप्तर्षीन् । सप्तर्षिभ्य इत्यर्थः । तेभ्यः परः परस्तात् एकम् एव आदित्यम् आहुः मन्त्रविदः । अध्यात्मपक्ष उच्यते । विश्वकर्मा यः परमात्मा प्राणप्रकाशाभ्यामुपेतः सन् बहुकर्मा भवति । स च विमना विभूतमना विहाया वस्तुतो महान् विशेषेण सुकृतदुष्कृतफलस्याप्ता धाता विधाता च परमोत संदृक् परमश्च संद्रष्टेन्द्रियाणाम् । तेषां सप्तर्षीणां द्रष्टॄणामिन्द्रियाणामिष्टानि स्वरूपाणीषान्नेन सह सं मदन्ति संमोदन्ते यत्र यस्मिन्नात्मनि तमात्मानं सप्तर्षीन् सप्तसंख्याकेभ्यः सर्पणस्वभावेभ्यो वा परः परस्ताद्वर्तमानमिन्द्रियाद्यतीतमेकं परमात्मानमाहुस्तत्त्वविदः । अत्र विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता ' ( निरु. १०. २६ ) इत्यादि निरुक्तमनुसंधेयम् ॥
“Viśvakarman, of comprehensive mind and manifold greatness, is all- pervading, the creator, thearranger and the supreme supervisor; him in whom the desires of their (senses) are satisfied with food, they callsecond line of the ṛca: him in whom they delight their forms (or plural ces) with water, him, those who are skille dinViśvakarman; Nirukta notes that at the universal sacrifice Viśvakarman Bhauvana offered up all beings and thenhimself].”
Mighty in mind and power is Visvakarman, Maker, Disposer, and most lofty Presence.
Their offerings joy in rich juice where they value One, only One, beyond the Seven Rsis.
Viśvakarman is vast in mind and vast in power, the distributor—the vast distributor—and the highest full manifestation.
Their offerings [/wishes] are fully invigorated by nourishment where, beyond the Seven Seers [=the Big Dipper], they say the one is.
Der Allvollender, er der weise, grosse war Schöpfer, Ordner, herrlichste Erscheinung; Der Menschen Wünsche freun sich der Gewährung, wo mehr als sieben Seher gilt der eine.
Visvakarman ist von besonderem Verstand und auch von besonderer Kraft; er ist der Schöpfer und Ordner und die höchste Erscheinung. Ihre Wünsche erfreuen sich dort des Genusses, wo, wie man sagt, jenseits der sieben Rishi´s das Eine ist.
Вишвакарман очень мудрый и очень сильный,
(Он) учредитель, наделитель, а также высшее проявление.
Их желания радуются благодаря жертвенной усладе (там),
Где, говорят, (есть) Одно по ту сторону Семерых Риши.
यो न॑: पि॒ता ज॑नि॒ता यो वि॑धा॒ता धामा॑नि॒ वेद॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । यो दे॒वानां॑ नाम॒धा एक॑ ए॒व तं स॑म्प्र॒श्नं भुव॑ना यन्त्य॒न्या ॥
यः । नः॒ । पि॒ता । ज॒नि॒ता । यः । वि॒ऽधा॒ता । धामा॑नि । वेद॑ । भुव॑नानि । विश्वा॑ । यः । दे॒वाना॑म् । ना॒म॒ऽधाः । एकः॑ । ए॒व । तम् । स॒म्ऽप्र॒श्नम् । भुव॑ना । य॒न्ति॒ । अ॒न्या ॥
यः विश्वकर्मा नः अस्माकं पिता पालयिता । न केवलं पालकः किंतु जनिता उत्पादकः। किमनेनास्माकमुत्पादक इति संकोचेन । यो विधाता सर्वस्य जगत उत्पादको यो विश्वकर्मा नोऽस्माकमुत्पन्नानि धामानि देवानां तेजःस्थानानि वेद वेत्ति । किं बहुना । विश्वा विश्वानि भुवना भूतजातानि वेद वेत्ति । यः च देवानाम् अग्निवाय्वादीनां नामधाः नाम्नां धाता इन्द्रादीन्निर्माय तेषामिन्द्रादि नाम कृत्वा तत्तत्पदेषु स्थापयिता एक एव । तं देवम् अन्या अन्यानि भुवना भूतजातानि प्रश्नं कः परमेश्वर इति पृच्छां यन्ति प्राप्नुवन्ति ॥
“He who is our preserver, our parent, the creator (of all), who knows our abodes (and knows) allbeings, who is the name-giver of the gods-- he is one; other beings come to him to inquire.”
Father who made us, he who, as Disposer, knoweth all races and all things existing,
Even he alone, the Deities' narne-giver,him other beings seek for information.
To him who is our father and progenitor, who is the vast distributor, who knows the domains and living beings, all of them,
who is the giver of names to the gods, the one alone—to him go the
other living beings to make peace.
Der unser Vater ist, Erzeuger, Schöpfer, der alle Stätten kennt und alle Wesen, Zu ihm, der einzig Göttern gibt die Namen, gehn hin die andern Wesen ihn zu fragen.
Der unser Vater, der Erzeuger ist, der der Ordner, der alle Arten und Geschöpfe kennt, der der alleinige Namengeber der Götter ist, zu ihm kommen die anderen Geschöpfe, um ihn zu befragen.
Кто наш отец, родитель, кто наделитель,
(И) знает все состояния (и) существа,
Кто один-единственный дает имена богам,
К нему идут (другие) существа, чтобы спросить (его).
त आय॑जन्त॒ द्रवि॑णं॒ सम॑स्मा॒ ऋष॑य॒: पूर्वे॑ जरि॒तारो॒ न भू॒ना । अ॒सूर्ते॒ सूर्ते॒ रज॑सि निष॒त्ते ये भू॒तानि॑ स॒मकृ॑ण्वन्नि॒मानि॑ ॥
ते । आ । अ॒य॒ज॒न्त॒ । द्रवि॑णम् । सम् । अ॒स्मै॒ । ऋष॑यः । पूर्वे॑ । ज॒रि॒तारः॑ । न । भू॒ना । अ॒सूर्ते॑ । सूर्ते॑ । रज॑सि । नि॒ऽस॒त्ते । ये । भू॒तानि॑ । स॒म्ऽअकृ॑ण्वन् । इ॒मानि॑ ॥
ते पूर्वे ऋषयः अस्मै विश्वकर्मणे द्रविणं चरुपुरोडाशादिलक्षणं धनं सं सम्यक् आयजन्त सर्वतो यजन्ते । जरितारो न भूना स्तोतारो यथा भूम्ना महता स्तोत्रेण यजन्ति तद्वत् । ये महर्षयः असूर्ते सरणवर्जिते सूर्ते सरणसहिते स्थावरजङ्गमात्मके रजसि लोके निषत्ते निषण्णे निश्चलमवस्थिते इमानि भूतानि भुवनानि । प्राणिन इत्यर्थः । समकृण्वन् सम्यग्धनादिनापूजयन् । अथवायमर्थः । ये स्थावरजङ्गमात्मके जगति वर्तमानानेतान् प्राणिनस्तेजसा समकृण्वन् ते पूर्व ऋषयो द्रष्टारो रश्मयोऽस्मा अदित्यात्मकाय विश्वकर्मणे द्रविणं तेज आयजन्त ॥
“Those ancient Ṛṣis who adorned (with light) these beings in the animate and inanimate world, offerto him wealth (of sacrifice) as praisers with abundant (laudation).”
To him in sacrifice they offered treasures,-Rsis of old, in numerous troops, as singers,
Who, in the distant, near, and lower region, made ready all these things that have existence.
Like singers, the ancient seers together won for him wealth in abundance by sacrifice—
they who together created these creatures after the airy realm, sunlit and unsunlit, took its seat.
Durch Opfer führten ihm die alten Seher als Sänger Schätze zu in reicher Fülle, Die in dem dunklen und dem hellen Dunste, da er sich senkte, diese Wesen schufen.
Diese opferten ihm gemeinsamen Reichtum, die vormaligen Rishi´s, wie die Sänger in großer Zahl, die diese Welten bildeten, nachdem der nichtbeschienene, der sonnenbeschienene Raum hingesetzt ward.
Для него они добыли жертвой богатство,
Древние риши, как воспеватели – в большом количестве,
(Те,) что создали эти существа.
Когда осело неосвещенное (и) освещенное пространство.
प॒रो दि॒वा प॒र ए॒ना पृ॑थि॒व्या प॒रो दे॒वेभि॒रसु॑रै॒र्यदस्ति॑ । कं स्वि॒द्गर्भं॑ प्रथ॒मं द॑ध्र॒ आपो॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒मप॑श्यन्त॒ विश्वे॑ ॥
प॒रः । दि॒वा । प॒रः । ए॒ना । पृ॒थि॒व्या । प॒रः । दे॒वेभिः॑ । असु॑रैः । यत् । अस्ति॑ । कम् । स्वि॒त् । गर्भ॑म् । प्र॒थ॒मम् । द॒ध्रे॒ । आपः॑ । यत्र॑ । दे॒वाः । स॒म्ऽअप॑श्यन्त । विश्वे॑ ॥
यदीश्वरतत्त्वं दिवा परः द्युलोकादपि परस्ताद्वर्तमानं तथा एना अस्याः पृथिव्याः परः परस्ताद्वर्तमानं तथा देवेभिः देवैः परस्ताद्वर्तमानम् असुरैः परस्ताद्वर्तमानं च यदस्ति तद्गुहायामवस्थितं कं स्विद्गर्भं गर्भवत्सर्वस्य ग्राहकं तत्त्वम् आपः प्रथमं दध्रे धृतवत्यः । यत्र यस्मिन् गर्भे देवाः इन्द्रादयः विश्वे सर्वेऽपि समपश्यन्त संगताः परस्परं पश्यन्ति । एवं जानन्नेव कश्चित्तत्त्ववित्प्रश्नं करोति ॥
“What was that embryo which was beyond the heaven, beyond this earth, beyond the gods, beyondthe asuras, which the waters first retained, in which all the gods contemplated each other?”
That which is earlier than this earth and heaven, before the Asuras and Gods had being,-
What was the germ primeval which the waters received where all the Gods were seen together?
Was it beyond heaven, beyond this earth, beyond lords and gods?
What first embryo did the waters receive, where all the gods appeared together?
Was jenseit dieses Himmels, dieser Erde, was jenseit der lebend'gen Götter da ist, Welch ersten Urkeim nahmen auf die Wasser, in dem die Götter alle sich beschauten?
Was jenseits des Himmels, noch jenseits der Erde, jenseits der Götter, der Asura´s ist, was war das denn, was das Wasser als ersten Keim empfing, worin alle Götter mit eingerechnet waren?
(То,) что есть по ту сторону неба, по ту сторону этой земли,
По ту сторону богов (и) асуров, –
Что за первый зародыш восприняли воды,
Где виднелись вместе все боги?
तमिद्गर्भं॑ प्रथ॒मं द॑ध्र॒ आपो॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒मग॑च्छन्त॒ विश्वे॑ । अ॒जस्य॒ नाभा॒वध्येक॒मर्पि॑तं॒ यस्मि॒न्विश्वा॑नि॒ भुव॑नानि त॒स्थुः ॥
तम् । इत् । गर्भ॑म् । प्र॒थ॒मम् । द॒ध्रे॒ । आपः॑ । यत्र॑ । दे॒वाः । स॒म्ऽअग॑च्छन्त । विश्वे॑ । अ॒जस्य॑ । नाभौ॑ । अधि॑ । एक॑म् । अर्पि॑तम् । यस्मि॑न् । विश्वा॑नि । भुव॑नानि । त॒स्थुः ॥
अनया पूर्वमन्त्रोक्तस्य प्रश्नस्योत्तरमभिधीयते । तमित् तमेव विश्वकर्माणं गर्भं गर्भस्थानीयं प्रथमम् इतरसृष्टेः पूर्वम् आपः दध्रे धृतवत्यः । यत्र गर्भे विश्वे सर्वे देवाः इन्द्रादयः समगच्छन्त संगता भवन्ति । तस्य अजस्य नाभावधि नाभौ । अधीति सप्तम्यर्थानुवादी । एकमर्पितम् इत्यण्डाभिप्रायेणोक्तम् । अण्डं हि प्राक्सर्गान्नाभिस्थाने तिष्ठति । यस्मिन् अण्डे विश्वानि भुवनानि सर्वाणि भूतजातानि तस्थुः तिष्ठन्ति । अथवा । अजस्य जन्मरहितस्य ब्रह्मणः स्वसृष्टे जले शयानस्य नाभौ सर्वजगद्बन्धक उदक एकं ब्रह्माण्डमर्पितं स्थापितम्। शिष्टं समानम् । अथास्मिन्नर्थे स्मृतिः - ‘ अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवाकिरत् । तदण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् ' (मनु. १.८-९ ) इति ।
“The waters verily first retained the embryo in which all the gods were aggregated, single deposited onthe navel of the unborn (creator), in which all beings abide.”
The waters, they received that germ primeval wherein the Gods were gathefed all together.
It rested set upon the Unborn's navel, that One wherein abide all things existing.
Just this first embryo did the waters receive, where all the gods gathered together:
the one fitted upon the navel of the unborn, that upon which all living beings have taken their places.
Die Wasser nahmen auf den ersten Urkeim, in dem die Götter alle sich beschauten, Der einzig lag im Schooss des ungebornen, in dem verborgen alle Wesen ruhten.
Diesen empfing das Wasser als ersten Keim, in dem alle Götter sich vereinigten. In des Ungeborenen Nabel steckt das Eine, auf dem alle Geschöpfe beruhen.
Это его восприняли воды как первый зародыш,
(Там,) где сошлись вместе все боги.
На пупе Нерожденного укреплено Нечто,
На котором находятся все существа.
न तं वि॑दाथ॒ य इ॒मा ज॒जाना॒न्यद्यु॒ष्माक॒मन्त॑रं बभूव । नी॒हा॒रेण॒ प्रावृ॑ता॒ जल्प्या॑ चासु॒तृप॑ उक्थ॒शास॑श्चरन्ति ॥
न । तम् । वि॒दा॒थ॒ । यः । इ॒मा । ज॒जान॑ । अ॒न्यत् । यु॒ष्माक॑म् । अन्त॑रम् । ब॒भू॒व॒ । नी॒हा॒रेण॑ । प्रावृ॑ताः । जल्प्या॑ । च॒ । अ॒सु॒ऽतृपः॑ । उ॒क्थ॒ऽशासः॑ । च॒र॒न्ति॒ ॥
हे नराः तं विक्षकर्माणं न विदाथ न जानीथ य इमा इमानि भूतानि जजान उत्पादितवान्' । देवदत्तोऽहं यज्ञदत्तोऽहमिति वयमात्मानं विश्वकर्माणं जानीम इति यदुच्येत तदसत् न ह्यहंप्रत्ययगम्यं जीवरूपं विश्वकर्मणः परमेश्वरस्य तत्त्वं किंतु युष्माकम् अहंप्रत्ययगम्यानां जीवानाम् अन्तरम् अन्यत् अहंप्रत्ययगम्यादतिरिक्तं सर्ववेदान्तवेद्यमीश्वरतत्त्वं बभूव भवति विद्यते । जीवरूपवत्तदपि कुतो न विद्म इति चेत् श्रूयताम् । नीहारेण प्रावृताः यूयं नीहारसदृशेनाज्ञानेनाच्छन्नाः। अतो न जानीथ । यथा नीहारो नात्यन्तमसन् दृष्टेरावरकत्वात नाप्यत्यन्तं सन् काष्ठपाषाणादिरूपान्तरेण संबद्धुमयोग्यत्वात् एवमज्ञानमपि नात्यन्तमसदीश्वरतत्त्वावरकत्वात् नापि सत् बोधमात्रनिवर्त्यत्वात् । ईदृशेनाज्ञानेन भवन्तः सर्वे जीवा: प्रावृताः । न केवलं प्रावृतत्वं किंतु जल्प्या च देवोऽहं मनुष्योहमित्याद्यनृतजल्पनेन प्रावृताः । किंच असुतृपः केनाप्युपायेन असून्प्राणांस्तृप्यन्तः । उदरंभरा इत्यर्थः । न तु पारमेश्वरं तत्त्वं विचारितवन्तः । न केवलमिहलोकभोगमात्रतृप्ताः उक्थशासः नानाविधेषु यज्ञेषु उक्थं प्रउगनिष्केवल्यादिकं शंसन्तः चरन्ति पृथिव्यां वर्तन्ते । केवलमैहिकामुष्मिकभोगपरा वर्तध्वेऽतो विश्वकर्माणं देवं न जानीथेत्यर्थः ॥ ॥ १७ ॥
“You know not him who has genitive rated these (beings); (his life) is another, different from yours;wrapped in fog, and foolish speech (do they) wander (who are) gluttonous and engaged in devotion.”
Ye will not find him who produced these creatures: another thing hath risen up among you.
Enwrapt in misty cloud, with lips that stammer, hymn-chanters wander and are discontented.
You [=other priests] will not find him who gave birth to these things. For you another thing has come between.
Covered by mist and muttering, feeding on life, they wander about,
reciting their solemn speech.
The next two hymns are dedicated to Battle Fury (Manyú) and assigned to a poet whose name is transparently derived from the hymn itself, Manyu Tāpasa, or Battle Fury, son of Fervor (for Fervor, see 83.2d).
Nie seht ihr den, der diese Welt erzeugte, ein andres nur erscheint in eurer Nähe; Gehüllt in Dunkel, unverständlich redend, des Seins geniessend gehn dahin die Dichter.
Nicht werdet ihr den finden, der diese Geschöpfe erschaffen hat. Ein anderes tritt euch dazwischen. In Nebel gehüllt und mit Gefasel wandeln die lebenraubenden Liedersprecher.
Вы не сможете найти того, кто породил эти (существа), -
(Нечто) иное возникает между вами.
Скрытые туманом (и) шепотом,
Бродят исполнители, уносящие жизнь.