Sukta 7.100
ऋषिवसिष्ठः
देवताविष्णुः
मन्त्र7
छन्दत्रिष्टुप्
नू᳐᳓ म᳓र्तिओ° दयते सनिष्य᳓न्
यो᳓ वि᳓ष्णव उरुगाया᳓य दा᳓शत्
प्र᳓ यः᳓ सत्रा᳓चा म᳓नसा य᳓जात
एता᳓वन्तं न᳓रियम् आवि᳓वासात्
सः मर्तः मनुष्यः सनिष्यन् धनमिच्छन् नु क्षिप्रं दयते धनमादत्ते । दयतिराङ्पूर्वार्थे द्रष्टव्यः । यः मनुष्यः उरुगायाय बहुभिः कीर्तनीयाय विष्णवे दाशत् हवींषि दद्यात् । यः च सत्राचा सहाञ्चता मनसा मननेन स्तोत्रेण प्र यजाते प्रकर्षेण पूजयेत् एतावन्तम् एतावत्परिमाणं महान्तं नर्यं नरेभ्यो हितं विष्णुम् आविवासात् नमस्कारादिभिः परिचरेत् । स मर्तो दयत इत्यन्वयः । यद्वा । सनिष्यन्निति सनतेर्लाभार्थस्य लृटि रूपम् । स मर्तः सनिष्यन् धनादीनि लप्स्यमानो भवन्नेव हविरादिकं नु क्षिप्रं दयते विष्णवे ददातीति योज्यम् ॥
NE'ER doth the man repent, who, seeking profit, bringeth his gift to the far-striding Visnu.
He who adoreth him with all his spirit winneth himself so great a benefactor.
Now the mortal desiring to gain gets his share, if he does pious service to wide-ranging Viṣṇu,
will set the sacrifice in motion with fully focused mind, and will seek to attract here such a one, favorable to men.
Der Mann, der Gut begehrt, bereut es nimmer, wenn Vischnu, dem weitschreitenden, er huldigt, Und ihn verehrt mit achtendem Gemüthe, für sich gewinnend einen so gewalt'gen.
Gewiß wird der auf Gewinn hoffende Sterbliche belohnt, der dem weitschreitenden Vishnu Opfer spendet, der ihn mit gesammeltem Geiste anbeten und einen solchen Mannhaften gewinnen möchte.
Конечно, смертный, желающий получить, раздает (дары),
(Тот,) кто почитает Вишну, широко шагающего,
Кто жертвует первым с сосредоточенным духом,
(И кто) хотел бы покорить бы столь мужественного.
तुवं᳓ विष्णो सुमतिं᳓ विश्व᳓जन्याम्
अ᳓प्रयुताम् एवयावो मतिं᳓ दाः
प᳓र्चो य᳓था नः सुवित᳓स्य भू᳓रेर्
अ᳓श्वावतः पुरुश्चन्द्र᳓स्य रायः᳓
हे एवयावः । एवाः प्राप्तव्याः कामाः । तान् यापयति प्रापयति स्तोतॄनित्येवयावा । हे एवयावन् विष्णो त्वं विश्वजन्यां सर्वजनहिताम् अप्रयुतां दोषैर्वियुक्तां सुमतिम् अनुग्रहबुद्धिं दाः अस्मभ्यं देहि । सुवितस्य सुष्ठु प्राप्तव्यस्य भूरेः बहुलस्य अश्वावतः अश्वयुक्तस्य पुरुश्चन्द्रस्य पुरूणां बहूनामाह्लादकस्य रायः धनस्य पर्चः संपर्कः नः अस्माकं यथा भवति तथा देहीत्यन्वयः॥
Thou, Visnu, constant in thy courses, gavest good-will to all men, and a hymn that lasteth,
That thou mightst move us to abundant comfort of very splendid wealth with store of horses.
You, Viṣṇu, traveling your ways—give benevolent thought destined for all people, concentrated thought,
so that you will give us our fill of abundant welfare, of greatly glittering wealth in horses.
Erweis', o Vischnu, allen Menschen Güte, schnellgehender, und unabläss'ge Sorge, Dass du uns reichlich hohes Glück ertheilest und rossverseh'ne, allerfreunde Habe.
Du Vishnu mögest dein auf alle Menschen sich erstreckendes Wohlwollen, du Gernkommender deine unwandelbare Gesinnung uns schenken, auf daß du uns reichliches Wohlergehen spenden mögest und Reichtum an Rossen und vielem Golde.
Ты, Вишну, дай благосклонность, охватывающую всех людей,
(Дай) недремлющую мысль, о быстро идущий,
Чтобы ты нас наполнил большой удачей,
Богатством из коней и обильного золота!
त्रि᳓र् देवः᳓ · पृथिवी᳓म् एष᳓ एतां᳓
वि᳓ चक्रमे शत᳓र्चसम् महित्वा᳓
प्र᳓ वि᳓ष्णुर् अस्तु तव᳓सस् त᳓वीयान्
त्वेषं᳓ हि᳓ अस्य स्थ᳓विरस्य ना᳓म
एषः देवः दानादिगुणयुक्तो विष्णुः शतर्चसं शतसंख्यान्यर्चींषि यस्यास्तादृशम् एतां पृथिवीम् । उपलक्षणमेतत् । पृथिव्यादींस्त्रील्ँलोकान् महित्वा महत्त्वेन त्रिः वि चक्रमे त्रिभिः पदैर्विक्रान्तवान् । तवसः तवस्विनो वृद्धादपि तवीयान् तवस्वितरः विष्णुः प्र अस्तु अस्माकं प्रभवतु स्वामी भवतु। अस्य स्थविरस्य वृद्धस्य विष्णोः नाम नामकं रूपं विष्णुरित्येतन्नामैव वा त्वेषं हि यस्माद्दीप्तं तस्मात्कारणात् स विष्णुः प्रभवत्वित्यर्थः ॥
Three times strode forth this God in all his grandeur over this earth bright with a hundred splendours.
Foremost be Visnu, stronger than the strongest: for glorious is his name who lives for ever.
Three times did the quick god stride with his greatness across this earth worth a hundred verses.
Let Viṣṇu be preeminent, stronger than the strong, for vibrant is the
name of this stalwart one.
Dreimal schritt aus der Gott mit seiner Grösse, durch diese Erd' die hundertfach erglänzet; Voran sei Vischnu, stärker als der stärkste; denn herrlich ist des allgewalt'gen Name.
Dreimal hat dieser Gott diese Erde, die hundert Sänger hat, in ganzer Größe ausgeschritten. Vishnu soll den Vorrang haben, der stärker als stark ist, denn furchtgebietend ist sein, des Standfesten, Name.
Трижды бог этот прошагал
Эту землю с сотней восхвалений – силой (своего) величия.
Пусть Вишну получит первенство, (он, кто) сильнее сильного:
Ведь имя этого могучего – внушающее ужас.
वि᳓ चक्रमे पृथिवी᳓म् एष᳓ एतां᳓
क्षे᳓त्राय वि᳓ष्णुर् म᳓नुषे दशस्य᳓न् ।
ध्रुवा᳓सो अस्य कीर᳓यो ज᳓नास
उरु-क्षितिं᳓ सुज᳓निमा चकार ॥
एषः देवः विष्णुः एतां पृथिवीं पृथिव्यादीनिमांस्त्रील्ँलोकान् क्षेत्राय निवासार्थं मनुषे स्तुवते देवगणाय दशस्यन् असुरेभ्योऽपहृत्य प्रदास्यन् वि चक्रमे विक्रान्तवान् । अस्य च विष्णोः कीरयः स्तोतारः जनासः जनाः ध्रुवासः निश्चला भवन्ति । ऐहिकामुष्मिकयोर्लाभेन स्थिरा भवन्तीत्यर्थः । सुजनिमा शोभनानि जनिमानि कीर्तनस्मरणादिना सुखहेतुभूतानि यस्य तादृशो विष्णुः उरुक्षितिं विस्तीर्णनिवासं चकार स्तोतृभ्यः करोति ॥
Over this earth with mighty step strode Visnu, ready to give it for a home to Manu.
In him the humble people trust for safety: he, nobly born, hath made them spacious dwellings.
Quick Viṣṇu strode across this earth for a dwelling place for Manu, showing his favor.
Firmly fixed are his peoples, (even) the weak. He, affording good birth, has made (them) wide dwelling.
Hinschreitend ging durch diese Erde Vischnu, der Gott dem Menschen sie zur Wohnung schenkend; Gesichert stehn die Männer, die ihn preisen; der gutes wirkt, er schaffte weiten Wohnsitz.
Dieser Vishnu hat diese Erde ausgeschritten zum Landbesitz für Manu, um ihm gefällig zu sein. Ansässig wurden dessen besitzlose Leute. Er, der gute Geburt gibt, schuf weite Wohnstatt.
Он прошагал эту землю,
(Чтоб она стала) владением, Вишну награждающий человека.
Прочно (устроены) его люди, (даже) бедные.
Он, вызывающий счастливое рождение, создал обширное место поселения.
प्र᳓ त᳓त् ते अद्य᳓ शिपिविष्ट ना᳓म
अर्यः᳓ शंसामि वयु᳓नानि विद्वा᳓न्
तं᳓ त्वा गृणामि तव᳓सम् अ᳓तव्यान्
क्ष᳓यन्तम् अस्य᳓ र᳓जसः पराके᳓
हे शिपिविष्ट रश्मिभिराविष्ट विष्णो ते तव तत् प्रसिद्धं विष्णुरिति प्रख्यातं नाम अर्यः स्वामी स्तुतीनां हविषां वा तथा वयुनानि ज्ञातव्यान्यर्थजातानि विद्वान् जानन्नहम् अद्य इदानीं प्र शंसामि प्रकर्षेण स्तौमि । तवसं प्रवृद्धं तं त्वा त्वां विष्णुम् अतव्यान् अतवीयानवृद्धतरोऽहं गृणामि स्तौमि । कीदृशम् । अस्य रजसः लोकस्य पराके दूरदेशे क्षयन्तं निवसन्तम् ॥
To-day I laud this name, O gipivista, I, skilled in rules, the name of thee the Noble.
Yea, I the poor and weak praise thee the Mighty who dwellest in the realm beyond this region.
This name of yours, o Śipiviṣṭa, of you the stranger do I proclaim today, I who know the (hidden) patterns.
I hymn you, the strong—I, less strong—you who rule over this dusky realm in the distance.
Ich preise deinen Namen, Çipivischta, ergeben heute, heil'ger Werke kundig. Dich den gewalt'gen rühme ich der schwache, dich, der du weithin herrschest in dem Weltraum.
Ich verkünde heute, o Sipivista, diesen Namen von dir, dem hohen Herrn, der ich Bescheid weiß. Ich, der Schwache, preise dich, den Starken, der jenseits dieser Welt thront.
Сегодня, я прославляю это имя твое,
О Шипивишта, (имя) благородного господина – я, понимающий (тайные) знаки.
Я, менее сильный, воспеваю тебя, такого сильного,
Правящего далеко за пределами этого пространства.
कि᳓म् इ᳓त् ते विष्णो परिच᳓क्षियम् भूत्
प्र᳓ य᳓द् ववक्षे᳓ शिपिविष्टो᳓ अस्मि
मा᳓ व᳓र्पो अस्म᳓द् अ᳓प गूह एत᳓द्
य᳓द् अन्य᳓रूपः समिथे᳓ बभू᳓थ
पुरा खलु विष्णुः स्वं रूपं परित्यज्य कृत्रिमं रूपान्तरं धारयन् संग्रामे वसिष्ठस्य साहाय्यं चकार । तं जाननृषिरनया प्रत्याचष्टे। अत्र निरुक्तं - ‘ शिपिविष्टो विष्णुरिति विष्णोर्द्वे नामनी भवतः । कुत्सितार्थीयं पूर्वं भवतीत्यौपमन्यवः । किं ते विष्णो प्रख्यातमेतद्भवत्यप्रख्यापनीयं यन्नः प्रब्रूषे शेप इव निर्वेष्टितोऽस्मीत्यप्रतिपन्नरश्मिः । अपि वा प्रशंसानामैवाभिप्रेतं स्यात् । किं ते विष्णो प्रख्यातमेतद्भवति प्रख्यापनीयं यदुत प्रब्रूषे शिपिविष्टोऽस्मीति प्रतिपन्नरश्मिः । शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवति । मा वर्पो अस्मदप गूह एतत् । वर्प इति रूपनाम वृणोतीति सतः । यदन्यरूपः समिथे संग्रामे भवसि संयतरश्मिः ' (निरु. ५, ७-८) इति । तत्र । कुत्सितार्थपक्षे योजना । हे विष्णो ते तव तन्नाम किं परिचक्ष्यं प्रख्यापनीयं भूत् भवति । किंशब्दः क्षेपे । अप्रख्यापनीयमेव तद्भवति । यत् नामास्मभ्यं प्र ववक्षे प्रब्रूषे शिपिविष्टोऽस्मि इति। अन्तर्णीतोपमानमेतत् । शेप इव निर्वेष्टितस्तेजसानाच्छादितो भवामीति। तदश्लीलार्थत्वादिदं नाम न प्रशस्तमित्यर्थः । तन्नाम किं परिचक्ष्यं वर्जनीयं परित्याज्यम् । विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वात् स्वत एव परित्यक्तं हि तत् । शिष्टं समानं पूर्वेण । अत उक्तरूपविलक्षणं यद्वैष्णवरूपमस्ति एतत् 'वर्पः रूपम् अस्मत् अस्माकं मा अप गूहः अपगूढं संवृतं मा कुरु। ‘गुहू संवरणे' । अपि तु तदेव रूपं प्रकटय । वैष्णवस्य रूपस्य गूहने का प्रसक्तिरिति चेत् । यत् यस्मात् अन्यरूपः रूपान्तरमेव धारयन् समिथे संग्रामे बभूथ अस्माकं सहायो भवसि तस्मादिदं गूहनं न कार्यमिति । प्रशंसापक्षे तु । हे विष्णो ते तव तन्नाम किं परिचक्ष्यं भूत् किं प्रख्यापनीयं भवति । न प्रख्यापनीयम्। किं तन्नाम । शिपिविष्टो रश्मिभिराविष्टोऽस्मीति यन्नाम प्रब्रूषे । यत एवं प्रख्यातरूपस्त्वमतोऽस्माकमेतद्वैष्णवं रूपं संवृतं मा कार्षीः । इदानीं गूढरूपोऽपि यद्यस्मात्त्वं समिथे संग्रामेऽन्यरूपः कृत्रिमरूपं यदन्यद्वैष्णवं रूपं शौयादिलक्षणं तादृग्रूप एव बभूथ भवसि तस्मात्त्वं गूढोऽपि ज्ञायस एवेति व्यर्थमेव तस्य रूपस्य गूहनम् । अतो बहुतेजस्कं यद्वैष्णवं रूपं तदस्माकं प्रदर्शयेति तात्पर्यार्थः ॥
What was there to be blamed in thee, O Visnu, when thou declaredst, I am Sipivista?
Hide not this form from us, nor keep it secret, since thou didst wear another shape in battle.
Was (this speech) of yours to be disregarded, when you proclaimed of yourself: “I am Śipiviṣṭa”?
Do not hide away this shape from us, when you have appeared in another form in the clash.
Was war an dir, o Vischnu, zu verbergen, als du erklärtest »Çipivischta bin ich?« Verbirg vor uns nicht diese deine Schönheit, wenn andere Gestalt im Kampf du annahmst.
Was war an dir zu tadeln, Vishnu, als du von dir verkündest: "Ich bin Sipivista"? Verbirg diese Gestalt nicht vor uns, wenn du im Kampfe in anderer Gestalt erschienen bist!
В чем же, о Вишну, тебя можно было упрекнуть,
Когда ты провозгласил: Я есмь Шипивишта?
Не прячь от нас этот облик,
Когда в другом виде ты появлялся в сражении.
व᳓षट् ते विष्णव् आस᳓ आ᳓ कृणोमि
त᳓न् मे जुषस्व शिपिविष्ट हव्य᳓म्
व᳓र्धन्तु त्वा सुष्टुत᳓यो गि᳓रो मे
यूय᳓म् पात सुअस्ति᳓भिः स᳓दा नः
व्याख्यातेयम् अक्षरार्थस्तु हे विष्णो तुभ्यं आस्यात् आस्येन वषट्करोमि वषट्कृतं तन्मदीयं हविः हे शिपिविष्ट सेवस्व शोभनस्तुतिरूपा- मदीयावाचश्च त्वां वर्धयन्त्विति । शिष्टपादः सिद्धः ॥ ७ ॥वेदार्थस्यप्रकाशेन तमोहार्दन्निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येणविरचितेमाधवीयेवेदार्थप्रकाशेऋक्संहिताभाष्येपञ्चमाष्टकेषष्ठोध्यायः ॥ ६ ॥
O Visnu, unto thee my lips cry Vasat! Let this mine offering, Sipivista, please thee.
May these my songs of eulogy exalt thee. Preserve us evermore, ye Gods, with blessings.
I make the vaṣaṭ-cry to you from my mouth, Viṣṇu. Enjoy this oblation of mine, Śipiviṣṭa.
Let my lovely praises, my hymns strengthen you. – Do you protect us always with your blessings.
Den Heilsruf bringe ich dir dar, o Vischnu, nimm gnädig an dies Opfer, Çipivischta; Dich mögen stärken meine Lobgesänge. Ihr Götter, schützt uns stets mit eurem Segen.
Ich mache dir, Vishnu, aus meinem Munde das Vasat, laß dir dieses Opfer von mir munden, o Sipivista. Es sollen dich meine Preislieder, meine Lobesworte erbauen.-Behütet ihr uns immerdar mit eurem Segen!
Вашат! – возглашаю я тебе устами, о Вишну,
Да понравится тебе эта моя жертва, Шипивишта!
Да усилят тебя мои прекрасные прославления, (мои) песни!
Защищайте вы нас всегда (своими) милостями!