ये᳓ त्रिंश᳓ति त्र᳓यस् परो᳓

देवा᳓सो बर्हि᳓र् आ᳓सदन् ।

+++(अस्मान्)+++ विद᳓न्न्+++(=विदन्तु)+++, अ᳓ह+++(!)+++ द्विता᳓ +++(धनम्)+++ ऽसनन्+++(=अददन्)+++ ॥

मनुराह -

त्रिंशति त्रिंशत्सङ्ख्यायाः परः परस्तान् त्रयः त्रयस्त्रिंशद् देवताइत्यर्थः

ये देवासो देवाः बर्हिः अस्मदीय-यज्ञ-सम्बन्धिनि बर्हिषि हविः-स्वीकरणार्थम् आसदन् आसीदन्तु । अह अथानन्तरं विदन् ते देवा अस्मान् हविषां प्रदातॄन् इति जानन्तु । ततः द्विता द्विधा द्विप्रकारम् असनन् अस्मभ्यं धनं पश्वादिकच्च प्रयच्छन्तु । यद्वा द्विता द्वैधं अनेन पौनःपुन्यं लक्ष्यते पुनःपुनरस्मभ्यं धनादिकं ददत्वित्यर्थः ॥ १ ॥

+++(वरणीयत्वाद्)+++ व᳓रुणो मित्रो᳓ अर्यमा᳓

स्म᳓द्+++(=सुमद्)+++-+++(हवी)+++राति+++(यज्ञ)+++-षाचो+++(=गन्तारो)+++ अग्न᳓यः ।

प᳓त्नीवन्तो व᳓षट्-कृताः ॥

वरुणः वरणीयः संभजनीयः मित्रः स्तोतॄणां यष्टॄणां च धनादिदानेन मित्रभूतः अर्यमा स्तोत्रकारिणे धनं प्रापयन् यद्वा सततं गच्छन् एतन्नामकास्त्रयो देवाः स्मद्रातिषाचः । स्मत् सुमच्छोभना रातिः हविष्प्रदानं येषामस्तीति स्मद्रातयो यजमानाः । तान् सचन्ते धनादिप्रदानेन सेवन्त इति तथोक्ताः । यद्वा । कल्याणं यथा भवति तथा हविषां दातॄन् सचन्त इति । ते तादृशाः पत्नीवन्तः देवपत्नीसहिताः अग्नयः अङ्गनशीला नानाविधा अग्नयः वषट्कृताः । मया ‘ सोमस्याग्ने वीहि वौषट् ' (आश्व. श्रौ. ५. ५) इत्यादिना स्वाहाकृताः । सुहुता इत्यर्थः ॥

ते᳓ नो गोपा᳓ अपाच्या᳓स्+++(=प्रतीचीनाः)+++

त᳓ उ᳓दक् त᳓ इत्था᳓ न्यक् ।

पुर᳓स्तात् स᳓र्वया +++(स्व)+++विशा᳓ ॥

ते वरुणादयो देवाः सर्वया सर्वेण विशा अनुचरवर्गेण सह अपाच्याः । अपाची प्रतीची। ततः नः अस्माकं गोपाः गोपायितारो भवन्तु । ते एव उदक् उदीच्याः । ‘ अञ्चेर्लुक् ' इति पञ्चम्यर्थे विहितस्यास्तातेर्लुक् । ततोऽपि अस्माकं रक्षका भवन्तु । इत्था इति शब्देनोर्ध्वा दिशं दक्षिणां च निर्दिशति । इत्थमनेन पूर्वोक्तेन प्रकारेणोर्ध्वाया दक्षिणस्याश्च दिशः ते देवा अस्माकं पालयितारो भवन्तु । तथा न्यक् नीच्या दिशः । अत्रापि पूर्ववदस्तातेर्लुक्। अधस्तादेवाप्यस्माकं त्रातारो भवन्तु । किंच पुरस्तात् प्राच्या दिशश्च ते देवा अस्माकं गोपायितारो भवन्तु ॥

य᳓था व᳓शन्ति+++(=कामयन्ते)+++ देवा᳓स् त᳓थे᳓द् असत्

त᳓द् एषां न᳓किर्+++(=न कश्चिद्)+++ आ᳓ मिनत्+++(=हिनस्ति)+++ ।

अ᳓रावा+++(=अदाता)+++ चन᳓ म᳓र्त्यः ॥

देवा द्योतमानाः सर्वेदेवाः यथा वशन्ति यथा कामयन्ते - वश कान्तौ सम्प्रसारणाच् चेति पूर्वरूपस्य छन्दसि विकल्पितत्वाद् यणादेशः । तथेत् यथा उशन्ति तथैव असत् तद् भवत्येव ।

तदेवाह एषां देवानां तत्कामनं नकिर् न कश्चिदपि मिनत् हिनस्ति - मीङ् हिंसायां लेटिरूपम् मीनातेर् निगम इति ह्रस्वत्वम् । कथं देवानाम् अभिलषितं तथाभवतीतिचेत् तदाह- अरावा - यदि देवाः कस्यचिद् अप्य् अदातारं मनुष्यं कामयेरन् तदा अरावा अदाता चनेत्य् अप्य् अर्थे अदातापि मर्त्यो मनुष्यः उशड्यो देवेभ्यो हवींषि प्रयच्छति तस्मात् तेषां यत् कामनं तत् तथा भवत्येवेत्यर्थः ॥ ४ ॥

सप्तानां᳓ सप्त᳓ ऋष्ट᳓यः+++(=आयुधविशेषाः)+++

सप्त᳓ द्युम्ना᳓न्य्+++(=द्योतमानानि)+++ एषाम् ।

सप्तो᳓+++(प्त)+++ अ᳓धि श्रि᳓यो धिरे ॥

+++(सप्तश्रियस् स्युः कृत्तिकाः।)+++

अत्र पुरातनी कथा । इन्द्रसमानं पुत्रमिच्छन्त्या अदितेः (?) गर्भस्य केनचित्कारणेनेन्द्रेण सप्तधा भिन्नत्वात् स गर्भः सप्तगणात्मकोऽभवत्। ततो मरुतः संपन्नाः । सप्तगणा वै मरुतः । (तै. सं. २. २. ११. १ ) इति श्रुतेः । एषा कथा ‘ इदं पित्रे मरुतामुच्यते वचः' ( ऋ. सं. १.११४.६ ) इत्यस्मिन् वर्गे सप्रपञ्चेनाभ्यधाथि । तथा चास्या ऋचोऽयमर्थः । सप्तानां मरुतां गणानां सप्त सप्तसंख्याकाः ऋष्टयः आयुधविशेषा विभिन्नाः सन्ति । तथा सप्त सप्तसंख्याकानि द्युम्नानि द्योतमानानि कुण्डलादीन्याभरणानि । द्युम्नान्यन्नानि वा । एषां गणानां विभिन्नानि सन्ति । ततः सप्त मरुतां गणाः सप्तो सप्तैव सप्तविधाः श्रियः सकला दीप्तीः अधि धिरे । परस्परमधिकं दधिरे ॥ ॥ ३५ ॥