+++(सोमः)+++

बभ्रु᳓र् ए᳓को वि᳓षुणः+++(=विष्वगञ्चनः)+++ सून᳓रो+++(←सुनरः?)+++ यु᳓वा

+अ᳓ञ्ज्य् +++(द्रववर्णं स्वस्मिन् निपीडनसमये)+++ अङ्क्ते हिरण्य᳓यम् ॥

बभ्रुर् एक इति दशर्चं नवमं सूक्तं मरीचि-पुत्रः कश्यपो, वैवस्वतो मनुर् वा ऋषिः । तथाचानुक्रम्यते- बभ्रुर् दश कश्यपो वा मारीचो द्वैपदम् इति । दशापि द्विपदा विंशत्य्-अक्षरा विराजः। पूर्ववद् विश्वे देवा देवता ।

तृतीये छन्दोमे वैश्वदेव-शस्त्रे वैश्वदेव-सूक्तात् पूर्वम् एव द्वैपदं सूक्तं शंसनीयम् । सूत्र्यते हि- बभ्रुर् एक इति द्विपदा-सूक्तानि पुरस्ताद् वैश्वदेव सूक्तानाम् इति ।

अत्र दशानाम् ऋचां किञ्चित् पदलिङ्गात् पृथक् देवताः।

अत्र प्रथमायां बभ्रुर् इत्यनेन सोमो ऽभिधीयते । सोम्यम् बभ्रुम् आलभेत (तै. सं. २. १. ३. ३) इत्यादिषु दृष्टत्वात् । बभ्रुर् बभ्रु-वर्णः - सर्वलतादिषु परिपक्वः । यद् वा डुभृञ् धारण-पोषणयोः कुर् भ्रश् चेति कुप्रत्ययः।

सर्वस्य सुधामयैः किरणैः तावद् उद्गते चन्द्रमसि दुःखोपशमनानि पुष्टानि खलु । तादृशः विषुणः विष्वगञ्चनः।

सूनरः सुष्ठु रात्रीणां नेता रात्रयश् चन्द्रनेतृकाः खलु ।

एतादृशो युवा प्रतिदिवसम् आविर् भूतत्वात् तरुणः,

एको देवः सोमः हिरण्ययं हिरण्मयं अञ्जि अभिव्यज्यते प्रकाश्यतेनेनेति अञ्जि आभरणं अभिव्यक्ति-साधनं कुण्डल-मुकुटादिकं स्वशरीरम् अङ्क्ते अभिव्यञ्जयति ॥ १ ॥

यो᳓निम् ए᳓क आ᳓ ससाद द्यो᳓तनो +++(ऽग्निः)+++

ऽन्त᳓र् देवे᳓षु मे᳓धिरः+++(=मेधावी)+++ ॥

अत्र योनिमिति लिङ्गादग्निरुच्यते । अग्नये गृहपतये ' इत्यादिषु दृष्टत्वात् । देवेषु देवानाम् अन्तः मध्ये द्योतनः स्वतेजसा दीप्यमानः मेधिरः मेधावी । अथवा मेधाकाङ्क्षिणां स्तोतॄणां मेधादातृत्वेन मेधायुक्तः । एवंविधः एकः अग्निः योनिं स्थानभूतमाहवनीयादिकम् आ ससाद हविःस्वीकारणार्थमासीदति ॥

+++(त्वष्टा?)+++

वा᳓शीम्+++(←वाशृ शब्दे, कुठारम्)+++ ए᳓को बिभर्ति ह᳓स्त आयसी᳓म्

अन्त᳓र् देवे᳓षु नि᳓-ध्रुविः ॥

देवेषु अन्तः देवानां मध्ये द्योतमानः निध्रुविः निश्चले स्थाने वर्तमानः । यद्वा । नितरां गमनमस्यास्तीति निध्रुविः सर्वदा गच्छन् । अथवा संग्रामेषु शत्रूणां पुरतोऽतिशयेन स्थैर्यवान् । एतादृशः एकः त्वष्टृनामको देवः आयसीम् अयोमयधारां वाशीम् । ‘ वाशृ शब्दे '। शब्दयत्याक्रन्दयति शत्रूननयेति वाशी तक्षणसाधनं कुठारः । तं स्वकीये हस्ते बिभर्ति धारयति ॥

+++(इन्द्रः!!)+++

व᳓ज्रम् ए᳓को बिभर्ति ह᳓स्त आ᳓हितं

ते᳓न वृत्रा᳓णि जिघ्नते ॥

अत्र वज्रलिङ्गादिन्द्रो देवता । एकः इन्द्रः आहितं स्वकीयहस्ते निहितं वज्रम् एतन्नामकमायुधं बिभर्ति धत्ते । स एवेन्द्रः तेन निहितेन वज्रेण वृत्राणि आवरकाणि रक्षांसि पापानि वा जिघ्नते भृशं हन्ति ॥

+++(रुद्रः)+++

तिग्म᳓म् ए᳓को बिभर्ति ह᳓स्त आ᳓युधं

शु᳓चिर् उग्रो᳓ ज᳓लाष+++(=सुखकृत्?)+++-भेषजः ॥

अत्र जलाषभेषज इत्यनेन रुद्रोऽभिधीयते । शुचिः । ‘शुच दीप्तौ । सर्वतः स्वतेजसा दीप्यमानः । यद्वा ।' शुच शोके ' । शत्रूणां शोचयिता दुःखयिता । अत एव उग्रः उद्गूर्णबलः जलाषभेषजः रोगापनयनेन सुखकरभैषज्यवान् । यद्वा । स्तोतॄणां दुःखरूपसंसारोच्छेदेन सुखकारिभिषग्रूपः । ‘ प्रथमो दैव्यो भिषक् ' इत्यादिश्रुतिभिरस्य भिषक्त्वं श्रूयते । तादृशः एकः रुद्रः तिग्मं तीक्ष्णधारम् आयुधम् । आयुध्यति संप्रहरति शत्रूननेनेत्यायुधं पिनाकः । तं स्वकीये हस्ते बिभर्ति ॥

+++(पूषा)+++

पथ᳓ ए᳓कः पीपाय+++(←प्या वृद्धौ)+++ त᳓स्करो यथाँ

एष᳓ वेद निधीना᳓म् ॥

पथ इति लिङ्गेन पूषा निगद्यते । ‘सं पूषन्नध्वनस्तिर' (ऋ. सं. १. ४२. १) इत्यादिषु दृष्टत्वात् । एकः पूषनामको देवः पथः मार्गान् पीपाय । प्यायतिर्वर्धनकर्माप्यत्र रक्षणार्थः । ये अग्निहोत्रादि कर्म कुर्वन्ति तेषां स्वर्गमार्गं ये दुष्कृतं कर्म कुर्वन्ति तेषां यातनामार्गं च रक्षति । उभयेषां मार्गविपर्ययो यथा न भवति तथा पालयतीत्यर्थः । एषः सोऽयं पूषा निधीनां पृथिव्यां निहितानि धनानि वेद वेत्ति । ज्ञात्वा स्तोतॄणां तानि ददातीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः । तस्करो यथा । यथा चोरः पथि गच्छतां पुरुषाणां धनहरणार्थंमार्गं रक्षति तथा च स चोरो गृहे निहितानि ज्ञात्वा तदाहृत्य स्वसहायेभ्यो यथा तानि ददाति तद्वत् ॥

+++(विष्णुः)+++

त्री᳓ण्य् ए᳓क उरु-गायो᳓+++(=गन्ता)+++ वि᳓ चक्रमे

य᳓त्र देवा᳓सो म᳓दन्ति ॥

उरुगायो वि चक्रमे इति पदलिङ्गाद्विष्णुरुच्यते । उरुगायः उरुभिर्बहुभिर्गातव्यः । यद्वा । बहुषु देशेषु गन्ता बहुकीर्तिर्वा । सर्वान् शत्रून् स्वसामर्थ्येन शब्दयत्याक्रन्दयतीति वा उरुगायः । एतादृशः एकः असहायो विष्णुः त्रीणि पदानि भुवनानि वि चक्रमे साधु पादेन विक्रान्तवान् । ‘वेः पादविहरणे' (पा. सू. १. ३. ४१) इति क्रमतेरात्मनेपदम् । यत्र येषु लोकेषु देवासः इन्द्रादयो देवाः मदन्ति यजमानदत्तैर्हविर्भिर्माद्यन्ति तानि वि चक्रम इत्यन्वयः ॥

+++(अश्विनौ)+++

वि᳓भिर्+++(=पक्षिभिः)+++ द्वा᳓ चरत ए᳓कया +++(→सूर्यया)+++ सह᳓

प्र᳓ प्रवासे᳓व+++(→प्रवासवत्?)+++ वसतः ॥

एकया सह इति लिङ्गादश्विनावभिधीयेते । द्वा द्वौ द्वित्वसंख्योपेतावश्विनौ विभिः । वी गत्यादिषु । क्विप् । छान्दसो ह्रस्वः । गमनसाधनैरश्वैः चरतः संचरेते। किंच इमावश्विनौ एकया सूर्याख्यया ताभ्यां स्वयंवृतया स्त्रिया सह प्र वसतः प्रवासं सर्वत्र गमनं कुरुतः । प्रवासे दृष्टान्तः । प्रवासेव । यथा प्रवासिनौ द्वौ पुरुषौ एकया स्त्रिया सह प्रवसतस्तद्वत् ॥

+++(मित्रावरुणौ)+++

स᳓दो द्वा᳓ चक्राते उपमा᳓ दिवि᳓

सम्रा᳓जा सर्पि᳓र्-आसुती+++(←सु सवने)+++ ॥

सम्राजाविति लिङ्गेन मित्रावरुणावभिधीयेते । उपमा उपमौ परस्परं स्वकान्त्योपमानभूतौ । यद्वा । उपमीयत आभ्यां सर्वमित्युपमौ सर्वस्य । एतावेव सम्राजा सम्राजौ सम्यग्दीप्यमानौ सर्पिरासुती । सर्पिर्घृतमाभ्यामासूयत इति सर्पिरासुती । घृतहविष्कौ द्वा द्वौ मित्रावरुणौ दिवि द्युलोके सदः । सीदन्त्यत्रेति सदः स्थानम् । तत् चक्राते अकार्ष्टाम् ॥

+++(विश्वे देवाः, ऋत्त्विजोऽपि वा!)+++

अ᳓र्चन्त ए᳓के म᳓हि सा᳓म +++(अ)+++मन्वत

ते᳓न सू᳓र्यम् अरोचयन् ॥

+++(अर्चन-रोचनयोः प्रासः। गतिभेदायादौ त्र्यक्षरपदम् इह। )+++

एके अत्रयः महि महत् साम त्रिवृत्पञ्चदशादि मन्वत अमन्वत । तदेव अर्चन्तः पूजयन्त एतादृशा अत्रयः तेन उक्तेन साम्ना सूर्यमरोचयन् अदीपयन् । त एवात्र देवता ॥ ॥३६॥