आ᳓ प्र᳓ द्रव पराव᳓तो

अर्वाव᳓तश् च वृत्रहन्

म᳓ध्वः प्र᳓ति प्र᳓भर्मणि

हे वृत्रहन् अपामावरकस्य वृत्रासुरस्य हन्तर्हे इन्द्र प्रभर्मणि । प्रकृष्टानि भर्माणि भरणानि पशुग्रहादिसंपादनानि यस्मिन् स प्रभर्मा यज्ञः । यद्वा । प्रकृष्टाः कर्मणि कुशला भर्माणो देवानां हविष्प्रदानेन पोषका ऋत्विजो यस्मिन्निति स तथोक्तः । एतादृशे यज्ञे मध्वः मदकरान् सोमान् प्रति परावतः विप्रकृष्टात् दूरस्थाद्देशादपि अर्वावतश्च समीपस्थाद्देशादपि आभिमुख्येन प्र द्रव त्वं त्वरयागच्छ । मध्व इति ‘वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घाभावः ॥

तीव्राः᳓ सो᳓मास आ᳓ गहि

सुता᳓सो मादयिष्ण᳓वः

पि᳓बा दधृ᳓ग् य᳓थोचिषे᳓

हे इन्द्र तीव्राः तीव्रमदाः । क्षिप्रं मदकारिण इत्यर्थः । मादयिष्णवः मादनशीला मादनकारिणो वेमे सोमासः सोमाः सुतासः त्वदर्थमभिषुताः । तस्मात् आ गहि अस्मदीयं यज्ञं प्रत्यागच्छ । आगत्य च तान् पिब । सोमपाने कारणमाह । त्वं यथा दधृक् धृष्टस्तत्प्रीतौ प्रगल्भः संस्तान् ऊचिषे समवैषि सेवसे । ततस्तान यथाकामं पिबेत्यर्थः । दृधृगिति ‘ञिधृषा प्रागल्भ्ये' इत्यस्मात् ‘ ऋत्विग्दधृक् ' इत्यादिना क्विन्प्रत्ययान्तो निपात्यते । ऊचिषे ।' उच समवाये । छान्दसे लिटि रूपम् ॥

इषा᳓ मन्दस्व आ᳓द् उ ते

अ᳓रं व᳓राय मन्य᳓वे

भु᳓वत् त इन्द्र शं᳓ हृदे᳓

हे इन्द्र इषा सोमलक्षणेनान्नेन मन्दस्व मोदस्व हृष्टो भव । उ इत्यवधारणे । आत् अनन्तरमेव ते तव वराय शत्रुनिवारकाय मन्यवे क्रोधाय स सोमः अरम् अलं पर्याप्तो भवतु । क्रोधशमने समर्थो भवतु । यदा सोमं पिबति तदा मन्युं त्यजतीत्यर्थः । किंच ते तव हृदे हृदये स सोमः शं शंकरः सुखकरः भुवत् भवतु ॥

आ᳓ तु᳓ अशत्रव् आ᳓ गहि

नि᳓ उक्था᳓नि च हूयसे

उपमे᳓ रोचने᳓ दिवः᳓

हे अशत्रो सपत्नरहित । अस्य बहुविधबलत्वाद्रणाभिमुखं गन्तारः शत्रवो न सन्तीत्यर्थः । तादृशेन्द्र तु क्षिप्रम् आ गहि आयाहि अस्मद्यज्ञं प्रत्यागच्छ । यतः दिवः स्वतेजसा दीप्यमानात् द्युलोकात् । तत्रस्थैर्देवैरित्यर्थः । रोचने अग्निभिर्दीप्यमाने लोके च उपमे समीपे । स्तोतारः स्तोत्रशस्त्रात्मकं शब्दं कुर्वन्त्यत्रेत्युपमो यज्ञः । तस्मिन्नस्मदीये यज्ञे च उक्थानि त्रिवृत्पञ्चदशादिलक्षणानि स्तोत्राणि प्रति नि हूयसे त्वं स्तोतव्यतया नितरामाहूयसे । यस्मादेवं तस्मादागच्छेति समन्वयः ॥

तु᳓भ्याय᳓म् अ᳓द्रिभिः सुतो᳓

गो᳓भिः श्रीतो᳓ म᳓दाय क᳓म्

प्र᳓ सो᳓म इन्द्र हूयते

हे इन्द्र अद्रिभिः अभिषवसाधनैर्ग्रावभिः अयं सोमः तुभ्यं त्वदर्थं सुतः अभिषुतः । ततो दशापवित्रेण पूत्वा गोभिः गोविकारैः क्षीरादिभिः श्रीतः सोऽस्माभिः परावत एव संस्कृतः सोमस्तव मदाय मदार्थं कं सुखेन प्र हूयते अग्नौ स्वाहा क्रियते । तस्मादागत्य सोमं पिब ॥ ॥१॥

इ᳓न्द्र श्रुधि᳓ सु᳓ मे ह᳓वम्

अस्मे᳓ सुत᳓स्य गो᳓मतः

वि᳓ पीतिं᳓ तृप्ति᳓म् अश्नुहि

हे इन्द्र मे मदीयं हवं त्वद्विषयमाह्वानं सु सुष्ठु श्रुधि शृणु । तथा अस्मे अस्माभिः सुतस्य अभिषुतस्य गोमतः गव्यक्षीरवतः । क्षीरेण मिश्रितस्येत्यर्थः । तादृशस्य सोमस्य पीतिं पानं वि अश्नुहि विविधं प्राप्नुहि । तत्पानेन विविधां तृप्तिं च गच्छ । 'अशू व्याप्तौ' । व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥

य᳓ इन्द्र चमसे᳓षु आ᳓

सो᳓मश् चमू᳓षु ते सुतः᳓

पि᳓बे᳓द् अस्य त्व᳓म् ईशिषे

हे इन्द्र ते त्वदर्थं सुतः अभिषुतः यः सोमः चमसेषु एतन्नामकेषु पात्रेषु तथा चमूषु । चमन्ति यजन्त्यत्रेति चम्वो ग्रहाः । तेषु च आ सर्वतः अस्ति अस्य तमेतं सोमं पिबेत् । इदवधारणे । पिबैव । कथमस्य सोमपानयोग्यता तत्राह । हे इन्द्र त्वमीशिषे तस्य त्वमेवेश्वरो भवसि खलु । यत एवं ततः पिबेति समन्वयः । 'ईश ऐश्वर्ये '। लटि ‘ईशः से (पा. सू. ७. २. ७७ ) इतीडागमः ॥

यो᳓ अप्सु᳓ चन्द्र᳓मा इव

सो᳓मश् चमू᳓षु द᳓दृशे

पि᳓बे᳓द् अस्य त्व᳓म् ईशिषे

हे इन्द्र यः गृहीतः सोमः चमूषु ग्रहेषु ददृशे अन्तर्दृश्यते । तत्र दृष्टान्तः । चन्द्रमाइव यथा चन्द्रमाः अप्सु अन्तरिक्षे निर्मलतया दृश्यते तद्वत् । यद्वा । अप्सूदकेषु चन्द्रमाः प्रतिबिम्बतया नानाविधो दृश्यते तथाष्टग्रहेष्वनेकरूपः सन् दृश्यते तमेतं सोमं पिबैव यतस्त्वमेवेशिषे खलु ॥

यं᳓ ते श्येनः᳓ पदा᳓भरत्

तिरो᳓ र᳓जांसि अ᳓स्पृतम्

पि᳓बे᳓द् अस्य त्व᳓म् ईशिषे

हे इन्द्र श्येनः शंसनीयः पक्षी । पक्षिरूपधारिणी गायत्रीत्यर्थः । स पक्षी रजांसि अन्तरिक्षादिलोकस्थितान् सोमपालान् गन्धर्वान् तिरः तिरः कुर्वन् अस्पृतं शत्रुभिरस्पृष्टं सन्तं यं सोमं ते त्वदर्थं पदा पद्भ्याम् आभरत् । पदेति सवनद्वयाभिप्रायम् । सवनद्वय आहृतं सोमं त्वं पिब । गायत्री पक्षिरूपं धारयित्वा पद्यां सोममाहरदित्यत्रार्थे यजुर्ब्राह्मणं--' पद्यां अ द्वे सवने समगृह्णान्मुखेनैकं तस्माद्द्वे सवने शुक्रवती प्रातःसवनं च माध्यंदिनं च ' (तै. सं. ६. १. ६. ४ ) इति । तं पिबैव । त्वमेव तस्येश्वरो भवसि ॥ ॥ २ ॥