(सु᳓क᳓क्षः᳓, इ᳓न्द्रः᳓, गा᳓य᳓त्री᳓।)

उ᳓द्घ᳓+++(=हि)+++ +इ᳓द् अभि᳓ श्रुता᳓मघं᳓+++(=श्रुतधनम्)++ वृषभं+++(=वर्षितारं याचमानेभ्यो)+++ न᳓र्यापसम् +++(=नरहितकर्माणम्)+++ ।

अ᳓स्तारम्+++(=दानशौण्डम्)++एषि सूर्य+++(=सारक / सूर्यात्मक [इन्द्र]!)+++ ॥

सुकक्ष इन्द्रगुणानाह । हे सूर्य । द्वादशसु भानुष्विन्द्रोऽपि सूर्यात्मना पठितः । तस्मात्सूर्यात्मक सुवीर्य हे इन्द्र श्रुतमघं सर्वदा देयत्वेन विख्यातधनमत एव वृषभं याचमानानां धनस्य वर्षितारं नर्यापसम् । नरहितं नर्यम् । नरहितकर्माणम् अस्तारं दानशौण्डमौदार्यवन्तमेतादृशानुभावमभितः उत् एषि । इत् अवधारणे । त्वमेव तस्य यज्ञे सूर्यात्मना उद्गतोऽसि। घ इति प्रसिद्धौ ॥

न᳓व यो᳓ नवति᳓म् पु᳓रो

बिभे᳓द बाहु᳓ओजसा

अ᳓हिं च वृत्रहा᳓वधीत्

यः इन्द्रः नव नवतिं नवनवतिसंख्याका एकोनशतसंख्याकाः शम्बरस्य पुरः पुरीः बाह्वोजसा स्वबाहुबलेनैव बिभेद दिवोदासाय भिनत्ति स्म । तथा च मन्त्रः - ‘ दिवोदासाय नवतिं च नवेन्द्रः पुरो व्यैरच्छम्बरस्य' ( ऋ. सं. २. १९. ६) इति । सः वृत्रहा वृत्रासुरस्य हन्ता स इन्द्रः अहिं च केनाप्यहन्तव्यं मेघमपामावरकं वृत्रं वा अवधीत् । स इन्द्रोऽस्माकं धनं ददात्वित्युत्तरेण संबन्धः ॥

स᳓ न इ᳓न्द्रः शिवः᳓ स᳓खा

अ᳓श्वावद् गो᳓मद् य᳓वमत्

उरु᳓धारेव दोहते

सः पूर्वोक्तलक्षणः शिवः कल्याणतमः सखा यष्टृयष्टव्यस्तोतृस्तुत्यलक्षणेन संबन्धेनास्माकं मित्रभूतः एतादृशः इन्द्रः अश्ववत् अश्वयुक्तं गोमत् पश्वादिसहितं यवमत् । ‘ अयवादिभ्यः' (पा. सू. ८. २. ९) इति प्रतिषेधान्मतुपो वत्वाभावः । यव इति धान्यविशेषः । धान्ययुक्तं धनं नः अस्मभ्यं दोहते दोग्धु ददातु। तत्र दृष्टान्तः । उरुधारेव । दोहनकाले प्रभूतपयोधारा यद्वा बहूनां पोषयित्री गौर्यथा वत्सस्य पयो दोग्धि तथा प्रभूतं धनमस्माकं दोग्धु ददातु । दुहेर्लेट्यडागमः ॥

य᳓दद्य᳓ क᳓च्च+++(=किञ्चित्)+++ वृत्र+++(=जलावरक-मेघ)+++हन्नुद᳓गा अभि᳓ सूर्य ।

स᳓र्वं त᳓दिन्द्र ते व᳓शे ॥

हे वृत्रहन् वृत्रस्यापामावरकस्य मेघस्य हन्तः हे सूर्य सूर्यात्मक इन्द्र अद्य अस्मिन् दिने यत् कच्च यत्किंचित्पदार्थजातम् अभि अभिमुखीकृत्य उदगाः । ‘ इण् गतौ । उत्पूर्वः । तस्य लुङि गादेशः। स्वतेजसोद्गतः प्रादुर्भूतोऽसि तदा तत् सर्वं स्थावरजङ्गमात्मकं जगत् ते तव वशे भवति । त्वदधीनं भवति । उदिते सूर्ये त्वदर्थं प्राक्कर्म कुर्वन्ति जुह्वति च ॥

य᳓द् वा प्रवृद्ध सत्पते

न᳓ मरा इ᳓ति म᳓न्यसे

उतो᳓ त᳓त् सत्य᳓म् इ᳓त् त᳓व

वाशब्दः समुच्चये । अपि च हे प्रवृद्ध स्वबलेन प्रवर्धमान सत्पते सतां पते स्वप्रकाशाधिक्येन सतां नक्षत्राणां पते हे इन्द्र न मरै इति मनुष्यवद्वार्धक्येनाहं न म्रिय इति यत् यदि मन्ये युध्यसे। मृङ् प्राणत्यागे'। लेट्यडागमः।' वैतोऽन्यत्र' इत्यैकारः। उतो अपि च तव तत् न म्रिय इति मननं सत्यमित् यथार्थमेव । इन्द्रो न म्रियत इत्यर्थे मन्त्रान्तरं-- न ह्यस्या अपरं चन जरसा मरते पतिः' (ऋ. सं. १०. ८६. ११) इति ॥ ॥ २१ ॥

ये᳓ सो᳓मासः पराव᳓ति

ये᳓ अर्वाव᳓ति सुन्विरे᳓

स᳓र्वांस् ताँ᳓ इन्द्र गछसि

हे इन्द्र ये सोमासः सोमाः परावति विप्रकृष्टेऽतिदूरदेशे ये सोमाः अर्वावति अन्तिकतमे देशे च सुन्विरे । छन्दसि द्विर्वचनस्य विकल्पितत्वादत्र द्विर्वचनाभावः। ये सोमा ऋत्विग्भिरभिषूयन्ते सर्वान् दूरे समीपे चाभिषूयमाणान् तान् सोमान् गच्छसि तत्पानार्थं युगपत्प्राप्नोषि । अनेनेन्द्रस्य सर्वगतत्वं सूचितम् ॥

त᳓म् इ᳓न्द्रं वाजयामसि

महे᳓ वृत्रा᳓य ह᳓न्तवे

स᳓ वृ᳓षा वृषभो᳓ भुवत्

यजमाना आहुः । तं पूर्वोक्तलक्षणम् इन्द्रं वाजयामसि वाजयामः । सोमेन स्तुतिभिर्वा वाजवन्तं बलवन्तं कुर्मः । किमर्थम् । महे महते वृत्राय अपामावरकं वृत्रासुरं हन्तवे हन्तुम् । सोमपानेन मत्तः स्तुतिभिर्वा स्तुतः सन् वृषा धनानां सेक्ता दाता सः इन्द्रः वृषभः अस्माकं स्तोतॄणां सोमस्य दातॄणां धनादिसेचको दाता भुवत् भवतु ॥

इ᳓न्द्रः स᳓ दा᳓मने कृत᳓

ओ᳓जिष्ठः स᳓ म᳓दे हितः᳓

द्युम्नी᳓ श्लोकी᳓ स᳓ सोमियः᳓

सः इन्द्रः दामने स्तोतृभ्यो धनादिदानायैव कृतः प्रजापतिना सृष्टः । किंच ओजिष्ठः ओजस्वितमः सः एवेन्द्रः मदे। माद्यन्त्यनेनेति" मदः सोमः । तस्मिंश्च प्रजापतिना सृष्टिकाले हितः । सोमपानार्थं च निहित इत्यर्थः । द्युम्नी । 'द्युम्नं द्योततेर्यशो वान्नं वा' इति । यशस्व्यन्नवान् वा अत एव श्लोकी । श्लोकः स्तुतिः । तद्वान् सः इन्द्रः सोम्यः सोमार्हो भवति ।

गिरा᳓ व᳓ज्रो न᳓ स᳓म्भृतः

स᳓-बलो अ᳓नपच्युतः ।

ववक्ष᳓ ऋष्वो᳓ अ᳓स्तृतः ॥

गिरा स्तुतिलक्षणया वाचा स्तोतृभिः संभृतः उत्पादितस्तीक्ष्णीकृतः । तत्र दृष्टान्तः । वज्रो न । वज्र आयुधम् । तत्कर्तृभिर्निशितधारो यथा भवति तीक्ष्णीक्रियते तद्वत् स्तोतृभिः स्तुत्या संभृतोऽत एव सबलः बलसहितस्तस्मात् अनपच्युतः परैरप्रच्युतः । अनभिगत इत्यर्थः । तादृशः ऋष्वः महान् दीप्यमानो वा अस्तृतः युद्धे शत्रुभिरहिंसित इन्द्रः ववक्षे स्तोतृभ्यो धनादिकं वोढुमिच्छति ॥

दुर्गे᳓ चिन् नः सुगं᳓ कृधि

गृणान᳓ इन्द्र गिर्वणः

तुवं᳓ च मघवन् व᳓शः

हे गिर्वणः गीर्भिर्वननीय इन्द्र गृणानः स्तोतृभिः स्तूयमानस्त्वं नः अस्माकं दुर्गे चित् दुर्गमेऽपि मार्गे सुगं सुगमं पन्थानं कृधि तथा कुरु । हे मघवन् धनवन्निन्द्र त्वम् । चशब्दश्चेदर्थे । यदि वशः सोमपानार्थं तत्प्रदातॄनस्मान् कामयेथाः तदा पन्थानं शोभनगमनं कुरुष्व । वष्टेर्लेट्यडागमः । चशब्दयोगादनिघातः ॥ ॥ २२ ॥

य᳓स्य ते नू᳓ चिद् आदि᳓शं

न᳓ मिन᳓न्ति स्वरा᳓जियम्

न᳓ देवो᳓ ना᳓ध्रिगुर् ज᳓नः

हे इन्द्र यस्य ते तव आदिशम् । आदिशति नयति सर्वत्रानयेत्यादिग्बलम् । औणादिकः करणे प्रत्ययः । यद्वा । आदेश एवादिगाज्ञा । भावे क्विप् । त्वदीयामाज्ञां नू चित् इदानीं पुरा च न मिनन्ति केचिदपि न हिंसन्ति । किंच। स्वराज्यं तव स्वभूतं राज्यं च । यद्वा । स्वशब्देन स्वर्गोऽभिधीयते । स्वर्गस्वामित्वं च न हिंसन्ति । हिंसकानाह। न देवः त्वदन्यो देवोऽपि च तथापि अध्रिगुः अधृतगमनः संग्रामे त्वरमाणो वीरोऽपि न च जनः प्रादुर्भूतो मनुष्योऽपि । एते न मिनन्तीत्यर्थः ॥

अ᳓धा ते अ᳓प्रतिष्कुतं

देवी᳓ शु᳓ष्मं सपर्यतः

उभे᳓ सुशिप्र रो᳓दसी

हे सुशिप्र सुहनो शोभनशिरस्त्राणेन्द्र अध अपि च देवी देव्यौ स्वतेजसा दीप्यमाने उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ अप्रतिष्कुतम् । स्कु इति सौत्रो धातुः स्तम्भने वर्तते । शत्रुभिरप्रतिरोधनीयं ते त्वदीयं शुष्मं परबलशोषकं बलं सपर्यतः पूजयतः । त्वदधीने एव भवतः ॥

तुव᳓म् एत᳓द् अधारयः

कृष्णा᳓सु रो᳓हिणीषु च

प᳓रुष्णीषु रु᳓शत् प᳓यः

अस्य सामर्थ्यमेवोपपादयति । हे इन्द्र कृष्णासु कृष्णवर्णासु गोषु तथा रोहिणीषु । ‘ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः' (पा. सू. ४. १. ३९) इति ङीप् । रोहितवर्णासु च गोषु रुशत् । रोचतेर्दीप्तिकर्मणः । दीप्यमानं श्वेतम् एतत् परिदृश्यमानं पयः क्षीरं त्वम् अधारयः धारयसि । तस्मात्त्वद्बलं पूजयत इति समन्वयः ॥

वि᳓ य᳓द् अ᳓हेर् अ᳓ध त्विषो᳓

वि᳓श्वे देवा᳓सो अ᳓क्रमुः

विद᳓न् मृग᳓स्य ताँ᳓ अ᳓मः

अध अपि च अहेः अहन्तव्यस्य वृत्रासुरस्य त्विषः तेजोरूपादुच्छ्वासाद्भीताः यद्वा तस्य प्रभावेन परिगमिताः विश्वे सर्वे देवासः देवाः यत् यदा वि अक्रमुः विविधं पादविहरणमकुर्वन् । स्वस्थानं परित्यज्यान्यं देशमगच्छन्नित्यर्थः । तदानीं मृगस्य । एवं तान् भीषयितुं वृत्रो मृगरूपोऽभवत् । तद्रूपस्य संबन्धि अमः सर्वतो गमनशीलं बलं तज्जातं भयं वा तान् सर्वान् देवान् विदत् अविन्दत् । प्राप्नोदित्यर्थः । तस्यासुरस्येन्द्रो निवारको हन्ताभवदित्युत्तरेण संबन्धः ॥

आ᳓द् उ मे निवरो᳓ भुवद्

वृत्रहा᳓दिष्ट पउं᳓सियम्

अ᳓जातशत्रुर् अ᳓स्तृतः

आदु इत्यवधारणे । देवानां भीत्या सर्वतो गमनानन्तरमेव मे स्तोतृस्तुत्यलक्षणेन संबन्धेन मम संबन्ध्ययमिन्द्रः निवरः वृत्रासुरस्य निवारयिता हन्ता भुवत् अभवत् । ततः वृत्रहा वृत्रस्य हन्तेन्द्रः पौंस्यम् । पुंसः कर्म पौंस्यम् । यद्वा । स्त्रीपुंसाभ्याम् (पा. सू. ४. १. ८७ ) इति भवार्थे स्रञ् । नकारस्य यकारो वर्णव्यत्ययेन । पुंसीन्द्रे भवम् । यद्वा । बलनामैतत् । स्वबलम् ॥ अदिष्ट तस्य राज्ये दिशति निदधाति । तद्राज्यं स्ववशमकरोदित्यर्थः । ततः प्रभृतीन्द्रः अजातशत्रुः अनुत्पन्नशत्रुः अस्तृतः संग्रामे परैरहिंसितश्चाभवत् ॥ ॥ २३ ॥

श्रुतं᳓ वो वृत्रह᳓न्तमम्

प्र᳓ श᳓र्धं चर्षणीना᳐᳓म्

आ᳓ शुषे रा᳓धसे महे᳓

हे ऋत्विग्यष्टारः श्रुतं बलवत्तया प्रसिद्धमत एव वृत्रहन्तमम् अतिशयेन वृत्रहन्तारं शर्धं बलभूतं वेगवन्तं वा एतादृशमिन्द्रं चर्षणीनां मनुष्याणां वः युष्माकम् आशुषे । अश्नोतेर्लेट्युत्तम इटि सिप् । व्यत्ययेनोप्रत्ययः । ‘बहुलं छन्दसि' इत्यडागमः । तमिन्द्रं स्तुतिभिः प्रीणयित्वा युष्मभ्यं प्रकर्षेणाश्नवै । प्रयच्छामीत्यर्थः । किमर्थम्। महे महते राधसे धनाय धनं युष्मभ्यं दातुम् ॥

अया᳓ धिया᳓ च गव्यया᳓

पु᳓रुणामन् पु᳓रुष्टुत

य᳓त् सो᳓मे-सोम आ᳓भवः

हे पुरुनामन् बहुविधशक्रवृत्रहादिनामोपेत । यद्वा । बहुस्तुतिमन् । नामयन्ति स्तुत्यं देवं वशं नयन्तीति नाम स्तोत्रम् । अत एव पुरुष्टुत बहुभिरभिष्टुतेन्द्र सोमेसोमे अस्मदीयेषु सोमेषु त्वं यदा आभवः तेषां पानार्थं समन्तादभवः तदा वयम् अया अनया । कीदृश्या । गव्यया गा आत्मन इच्छन्त्या धिया अनया बुद्ध्या युक्ता भवेम । सोमं पीतवति त्वयि वयं गवादियुक्ता भवेमेत्यर्थः ॥

बोधि᳓न्मना इ᳓द् अस्तु नो

वृत्रहा᳓ भू᳓रिआसुतिः

शृणो᳓तु शक्र᳓ आशि᳓षम्

अयं परोक्षकृतः । वृत्रहा वृत्रहन्ता भूर्यासुतिः । बहुषु देशेष्विन्द्रार्थं सोम आसूयतेऽभिषूयत इति तादृशः । यद्वा । बहूनि सोमादिहवींषीन्द्रार्थमासूयन्ते हूयन्त इति तादृशः । बोधिन्मनाः । ‘ बुध अवगमने' । औणादिक इतिप्रत्ययः । यस्य मनः स्तोतॄणामभिमतं बुध्यते जानातीति तथोक्तः । इत् अवधारणे। नः अस्माकं बोधिन्मना एव अस्तु । सर्वदास्मदभीप्सितानि जानात्वेवेत्यर्थः । यद्वा । एतादृश इन्द्रो नोऽस्माकं यज्ञे भवत्विति । ततः शक्रः संग्रामे शत्रुहननसमर्थ इन्द्रः आशिषम् अस्मदीयां स्तुतिमाशासनं वा शृणोतु ॥

क᳓या तुवं᳓ न ऊतिया᳓

अभि᳓ प्र᳓ मन्दसे वृषन्

क᳓या स्तोतृ᳓भ्य आ᳓ भर

हे वृषन् कामानां वर्षितरिन्द्र कया केन ऊत्या । अव रक्षणादिषु गत्यर्थे । ऊतियूति' इत्यादिना निपातितः । केनाभिगमनेन नः अस्मान् अभि अभितः प्र मन्दसे प्रकर्षेण मादयसि । अस्मदीयं यज्ञं प्रति सोमपानार्थमागमनेन वा त्वदीयस्तुतिश्रवणार्थमागमनेन वा कदास्मान् प्रमादयसीति । किंच कया केनाभिगमनेन स्तोतृभ्यः अस्मभ्यं धनम् आ भर आबिभर्षीतीन्द्रं स्तोता पृच्छति ॥

क᳓स्य वृ᳓षा सुते᳓ स᳓चा

नियु᳓त्वान् वृषभो᳓ रणत्

वृत्रहा᳓ सो᳓मपीतये

वृषा इन्द्रः कस्य यजमानस्य सचा सुते ऋग्भिः सहाभिषुते सोमे । अनेन तद्वान् यज्ञो लक्ष्यते । कस्य यज्ञे सोमपीतये सोमपानाय तदर्थं रणत् रमते । कीदृशः । नियुत्वान् । नितरां युवन्ति मिश्रयन्ति स्वबलेन शत्रूनिति नियुतो मरुतः । तद्वान् । यद्वा । नियुत इति वायोर्वाहनाश्वाः । स वायुः कदाचित् संग्राम इन्द्राय स्वाश्वानदात् । तद्वान् । वृषभः धनानामपां वा वर्षकः वृत्रहा वृत्रस्य हन्तेन्द्रः कस्य यज्ञे रमते । इदानीं नोऽस्मदीयं यागं प्रत्यागच्छतु । यद्वा । कस्याध्वरे रमते । न कुत्रापि । किंत्वस्मद्यज्ञ एव सोमपानार्थं संक्रीडते ॥ ॥ २४ ॥

अभी᳓ षु᳓ णस् तुवं᳓ रयि᳓म्

मन्दसानः᳓ सहस्रि᳓णम्

प्रयन्ता᳓ बोधि दाशु᳓षे

हे इन्र्ो त्वं मन्दसानः अस्माभिर्दत्तेन सोमेन मोदमानः सन् सहस्रिणं सहस्रसंख्याकं धनं नः अस्मभ्यं सु सुष्ठु अभि आभर । तदेवाह । त्वं दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय प्रयन्ता धनादेः प्रदाता कर्मणो नियन्ता वा भवानीति बोधि बुध्यस्व । ‘बुध अवगमने'। भौवादिकः । लोटि छान्दसो विकरणस्य लुक् । हेर्धिः। धित्वे धकारलोपश्छान्दसः ॥

प᳓त्नीवन्तः सुता᳓ इम᳓

उश᳓न्तो यन्ति वीत᳓ये

अपां᳓ ज᳓ग्मिर् निचुम्पुणः᳓

पत्नीवन्तः । सोमसेकार्थे पत्न्यः पालयित्र्य आपो वसतीवर्य एकधनाश्च । तद्वन्तः सुताः अस्माभिरभिषुताः इमे ग्रहस्थाश्चमसस्थाश्च सोमाः उशन्तः आत्मनः पानं कामयमानाः सन्तः यन्ति इन्द्रं गच्छन्ति । किमर्थम् । वीतये आत्मनः पानाय । किंच निचुम्पुणः । ‘ निचान्तपृणः । (निरु. ५. १७) इति यास्कः । ‘चमु अदने'। निचान्तो भक्षितः पृणः प्रीणयिता । यद्वा । ‘ निचमनेन प्रीणाति' इति भक्षणेन तर्पयतीति निचुम्पुणः । अभिषुतस्य सोमस्याप्सु प्रक्षेपासंभवात् सामर्थ्यादृजीषरूपः सोमो गृह्यते । तादृशः सोमः अपां जग्मिः । अपामिति 'न लोकाव्यय इति षष्ठीप्रतिषेधाभावश्छान्दसः । अप इत्यर्थः । यद्वा । अपां मध्यं वापः प्रति वा जग्मिर्गमनशीलः साधुगन्ता वा । सोमश्चेन्द्रं गच्छति । स ह्यवभृथकाल ऋजीषमप्सु प्रास्यन्तीति वचनादप्स्वृजीषरूपः प्रक्षिप्यते । तदाह अपां जग्मिरिति ।

इष्टा᳓ हो᳓त्रा असृक्षत

इ᳓न्द्रं वृधा᳓सो अध्वरे᳓

अ᳓छावभृथ᳓म् ओ᳓जसा

अपां जग्मिरिति सामर्थ्यादवभृथदिन एव ---- र - वि- जः कुर्वन्तीत्युक्तम् । तत्प्रसङ्गादाह । अध्वरे अस्मदीये यज्ञे वृधासः हविर्भिरिन्द्रं वर्धयन्तः इष्टाः इष्टवन्तो यागं कृतवन्तः सप्तसंख्याकाः होत्राः होत्रकाः अवभृथम् अन्त्यदिवसम् अच्छ प्रति ओजसा स्वतेजसा सहिताः इन्द्रम् असृक्षत विसृजन्ति । यावदवभृथं सप्तहोत्रका यजन्तीति ॥

इह᳓ त्या᳓ सधमा᳓दिया

ह᳓री हि᳓रण्यकेशिया

वोळ्हा᳓म् अभि᳓ प्र᳓यो हित᳓म्

एषा व्याख्याता (ऋ. सं. ८. ३२. २९ ) । अत्रापि वाक्यार्थो विधीयते । सधमाद्या इन्द्रेण सह हविर्भिस्तर्पयितव्यौ यद्वा संग्रामे सह माद्यन्तौ हिरण्यकेश्या हिरण्मयस्कन्धगतकेशवन्तौ त्या तौ प्रसिद्धौ हरी हरितवर्णावेतन्नामकावश्वौ इह अस्मिन् यज्ञे हितं - - वादिषु निहितं हितकरं वा प्रयः हवीरूपमन्नमभिलक्ष्य वोळ्हाम् इन्द्रं वहताम् । प्रापयतामिति ॥

तु᳓भ्यं सो᳓माः सुता᳓ इमे᳓

स्तीर्ण᳓म् बर्हि᳓र् विभावसो

स्तोतृ᳓भ्य इ᳓न्द्रम् आ᳓ वह

हे विभावसो विशेषेण भासमानवसुमन् । यद्वा । विशिष्टा भा विभाः प्रकृष्टदीप्तयः । ता निवसन्त्यत्रेति विभावसुरग्निः । हे तादृशाग्ने तुभ्यं त्वदर्थम् इमे सोमाः सुताः अभिषुताः । तथा बर्हिः स्तीर्णम् । तस्मात् स्तोतृभ्यः अस्मभ्यमस्मदर्थम् इन्द्रं सोमपानार्थम् आ वह आह्वय । यज्ञे प्रति प्रापयेत्यर्थः ॥ ॥ २५ ॥

आ᳓ ते द᳓क्षं वि᳓ रोचना᳓

द᳓धद् र᳓त्ना वि᳓ दाशु᳓षे

स्तोतृ᳓भ्य इ᳓न्द्रम् अर्चत

ऋषिर्ऋत्विग्यजमानान् प्रत्याह । हे यष्टः दाशुषे इन्द्राय हविर्दत्तवते ते तुभ्यं रोचना रोचनं दीप्यमानं दक्षं बलम् आ आभिमुख्येन वि दधत् इन्द्रो विदधातु । यद्वा । रोचनमिति स्वर्गः । देवतेजसा दीप्तं रोचननामानं लोकं विदधातु । तथा रत्ना रत्नानि च तुभ्यं करोतु ।' डुधाञ् धारणपोषणयोः'। लेटि ‘घोर्लोपो लेटि वा' (पा. सू. ७. ३. ७० ) इत्याकारलोपः । अडागमः । हे स्तोतारः स्तोतृभ्यः इन्द्रविषयस्तोत्रकारिभ्यो युष्मभ्यं च बलरत्नादिकमिन्द्रः कुरुताम्। तस्मात् तम् इन्द्रं यूयम् अर्चत हविर्भिः स्तुतिभिश्च पूजयत ॥

आ᳓ ते दधामि इन्द्रिय᳓म्

उक्था᳓ वि᳓श्वा शतक्रतो

स्तोतृ᳓भ्य इन्द्र मॄळय+

हे शतक्रतो इन्द्र ते तव इन्द्रियं वीर्यवन्तं सोमं विश्वा उक्था सर्वाणि स्तोत्राणि आ दधामि संपादयामि । हे इन्द्र त्वं स्तोतृभ्यः मृळय सुखय ॥

भद्र᳓म्-भद्रं न आ᳓ भर

इ᳓षम् ऊ᳓र्जं शतक्रतो

य᳓द् इन्द्र मॄळ᳓यासि+ नः

हे शतक्रतो शतविधकर्मन् शतप्रज्ञ वा इन्द्र भद्रंभद्रं कल्याणतममथ सुखोत्पादकं वा धनं नः अस्मभ्यम् आ भर आसंपादय देहि । तथा इषम् अन्नम् ऊर्जम् अन्नरसं यद्वा बलवदन्नं च देहि । नः अस्मान् यत् यदि मृळयासि सुखयसि तर्हि तद्धनादिकं देहीति । ‘मृड सुखने'। ण्यन्तस्य लेट्याडागमः ॥

स᳓ नो वि᳓श्वानि आ᳓ भर

सुविता᳓नि शतक्रतो

य᳓द् इन्द्र मॄळ᳓यासि+ नः

हे शतक्रतो इन्द्र सः पूर्वोक्तलक्षणस्त्वं विश्वानि सर्वाणि सुवितानि । सुष्ठ्वीयते प्राप्यते येष्विति सुवितानि मङ्गलानि । सुपूर्वादेतेः क्ते प्रत्यये उवङादेशः । सर्वानभ्युदयान् नः अस्मभ्यमाहर । हे इन्द्र यदि नः अस्मान् सुखयसि तर्हि धनादिसहितानभ्युदयान् देहीति ॥

तुवा᳓म् इ᳓द् वृत्रहन्तम

सुता᳓वन्तो हवामहे

य᳓द् इन्द्र मॄळ᳓यासि+ नः

हे वृत्रहन्तम अतिशयेन वृत्रस्यापामावरकस्य हन्तरिन्द्र सुतवन्तः अभिषुतसोमवन्तो वयम् । इदवधारणे' । त्वामित् त्वामेव हवामहे । अस्मद्यज्ञमागत्य सोमपानायाह्वयामः । हे इन्द्र नः अस्मान् यदि सुखयसि तर्ह्याह्वयाम इति ॥ ॥ २६ ॥

उ᳓प नो ह᳓रिभिः सुतं᳓

याहि᳓ मदाना᳐म् पते

उ᳓प नो ह᳓रिभिः सुत᳓म्

हे मदानां पते । माद्यन्तेऽनेनेति मदाः सोमाः। ‘मदोऽनुपसर्गे' इति करणेऽप्प्रत्ययः । सोमानां स्वामिन्निन्द्र हरिभिः ‘आ शतेन हरिभिः' (ऋ. सं. २.१८.६ ) इत्यादिषु बहूनामश्वानां श्रुतेरत्रापि शतसहस्रसंख्याकैरश्वैः सह नः अस्माकं यज्ञे सुतम् अभिषुतं सोमम् उप याहि । तत्पानार्थं शीघ्रमायाहि । पुनः उप नः इत्यादरार्थः ॥

द्विता᳓ यो᳓ वृत्रह᳓न्तमो

विद᳓ इ᳓न्द्रः शत᳓क्रतुः

उ᳓प नो ह᳓रिभिः सुत᳓म्

वृत्रहन्तमः अतिशयेन वृत्रस्य हन्ता शतक्रतुः नानाविधकर्मा यः इन्द्रः द्विता द्विधा विदे वृत्रवधादावुग्रकर्मा जगद्रक्षणकाले शान्तकर्मेति द्विप्रकारेण सर्वैर्ज्ञायते । विद ज्ञाने'। कर्मणि विहितस्य तप्रत्ययस्य लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः । स त्वं हरिभिः सह सुतं सोममुपयाहि ॥

त्वं᳓ हि᳓ वृत्रहन्न् एषा᳐म्

पाता᳓ सो᳓माना᳐म् अ᳓सि

उ᳓प नो ह᳓रिभिः सुत᳓म्

हे वृत्रहन् वृत्रस्य पापस्य वा हन्तरिन्द्र । हिशब्दो हेत्वर्थे। यस्मात् त्वम् एषाम् अस्मदीयानां सोमानां पाता पानकर्ता असि भवसि । एषाम् इति इदमोऽन्वादेशे अशोदेशोऽनुदात्तश्च । अतस्त्वम् अश्वैः सह सोमं पातुमुपयाहि आगच्छ ॥

इ᳓न्द्र इषे᳓ ददातु न

ऋभुक्ष᳓णम् ऋभुं᳓ रयि᳓म्

वाजी᳓ ददातु वाजि᳓नम्

इन्द्रः एवास्माभिः स्तुत इष्टः सन् ऋभुक्षणम् । ‘वा षपूर्वस्य' इति दीर्घाभावः । यागादिकर्मकरणेन महान्तं सर्वेषां भ्रातॄणां श्रेष्ठं वा । अथवा तृतीयसवने प्रजापतिसवित्रोर्मध्ये सोमपातृत्वात् महान्तम् । रयिं दातारम् ऋभुं सोमपानेनामर्त्यत्वं प्राप्तं तादृशमेतन्नामकं देवं नः अस्मभ्यम् इषे अन्नार्थं ददातु प्रयच्छतु । तथा वाजी बलवानिन्द्रः वाजिनं बलवन्तमन्नवन्तं वा वाजनामानं कनीयांसं भ्रातरं च अस्माकमन्नलाभाय ददातु ॥ ॥ २७ ॥ ॥ ९ ॥